Η θρησκευτικότητα ενός άθεου: μια πολιτική ανάγνωση του βιβλίου του Ιώβ από τον Αντόνιο Νέγκρι

Από πολλές απόψεις, ως προς τον τρόπο σκέψης του, τις προσδοκίες που διαμόρφωσαν την πολιτική του δράση, και το τίμημα που πλήρωσε για την αγωνιστικότητά του, ο Αντόνιο Νέγκρι ανήκει στην ιδρυτική γενιά σοσιαλιστών-κομμουνιστών που έξοχα σκιαγραφεί ο Ρεζίς Ντεμπρέ (Régis Debray) σε ένα σχετικά πρόσφατο άρθρο του στο περιοδικό New Left Review. Ο γάλλος στοχαστής επισημαίνει ότι σχεδόν όλοι όσοι άφησαν το αποτύπωμά τους στη σοσιαλιστική σκέψη, από τον Προυντόν και τον Μπλανκί (1805-1881) μέχρι τον Λένιν, τον Γκράμσι και τον Λέον Μπλουμ (1872-1950), έγραψαν τα θεμελιώδη πολιτικά τους έργα στη φυλακή. Μέχρι το πρώτο μισό του εικοστού αιώνα, η σοσιαλιστική διαπαιδαγώγηση συνίστατο, αφενός στη διάδοση των επαναστατικών ιδεών στους κόλπους της εργατικής τάξης μέσα από εφημερίδες, σχολεία, ομίλους και δημόσιες συζητήσεις, και αφετέρου στη μετάγγιση μιας αυστηρά ουμανιστικής, αριστοκρατικής παιδείας σε ευρύτερα κοινωνικά στρώματα. Οι σοσιαλιστές δίδασκαν «τα Λατινικά και τα Ελληνικά ως ζωντανές γλώσσες». Είναι ενδεικτικό ότι ο Ζαν Ζωρές (Jean Jaurès) (1859-1914) διάβαζε στις διακοπές του τον Λουκρήτιο στο πρωτότυπο. Εξίσου σύνθετη ήταν η προσέγγιση τους όσο αναφορά τις προϋποθέσεις συγκρότησης μιας σοσιαλιστικής κοινωνίας: από τη μια πλευρά θεωρούσαν απαραίτητη την εις βάθος θεωρητική ανάλυση της ιστορικής πραγματικότητας και την αποσαφήνιση κριτικών όρων όπως “υπεραξία” και “αλλοτρίωση”, και από την άλλη, αναγνωρίζοντας την ρευστότητα του ιστορικού γίγνεσθαι και την δημιουργική διάσταση της συλλογικής κοινωνικής δράσης, προσυπέγραφαν τον ορισμό του κομμουνισμού όπως τον διατύπωσε ο Μαρξ στην Γερμανική ιδεολογία: «ο κομμουνισμός δεν είναι μια μελλοντική κατάσταση πραγμάτων, ένα ιδανικό στο οποίο θα έπρεπε να προσαρμοστεί η ζώσα πραγματικότητα, αλλά η ζωντανή κίνηση που καταργεί την υπάρχουσα κατάσταση».