Μια εξέταση των πρόσφατων τάσεων στο προσδόκιμο ζωής και της σχέσης τους με την οικονομική ανάπτυξη: μια ανάλυση σε επίπεδο νομού στην Ελλάδα

Σκοπός της παρούσας εργασίας είναι να αποτιμήσει την επίδραση της πανδημίας COVID-19 στην υπερβάλλουσα θνησιμότητα στην Ελλάδα και να διερευνήσει τη σχέση της με έναν σύνθετο δείκτη ανθρώπινης ανάπτυξης σε επίπεδο Περιφερειών. Η υπερβάλλουσα θνησιμότητα αντικατοπτρίζει όχι μόνο την άμεση θνησιμότητα λόγω της νόσου, αλλά και ευρύτερες επιδράσεις της πανδημίας σε οικονομικά και κοινωνικά ζητήματα, όπως τη φυσική και ψυχική υγεία, τα προληπτικά μέτρα (lockdown), και κυρίως την ανθεκτικότητα των συστημάτων υγείας υπό πίεση. Τα χωρικά πρότυπα, που προκύπτουν βοηθούν στην κατανόηση των διαφορών και των προκλήσεων μεταξύ περιοχών. Η μεθοδολογία βασίστηκε σε δεδομένα της Eurostat (θάνατοι, δημογραφικά και κοινωνικοοικονομικά χαρακτηριστικά ανά περιφερειακή ενότητα) για την περίοδο 2020–2023. Η αναμενόμενη θνησιμότητα εκτιμήθηκε μέσω γραμμικής παλινδρόμησης, ως προσέγγιση τάσης (trend approximation) της προ-πανδημικής περιόδου 2015–2019, με άμεση ηλικιακή προσαρμογή σε πληθυσμό αναφοράς (European Standard Population). Η Σχετική Υπερβάλλουσα Θνησιμότητα (Σ.Υ.Θ.) προέκυψε, ως λόγος παρατηρούμενης προς εκτιμώμενη θνησιμότητα, ώστε να αποτυπώνεται σε μία τιμή η απόκλιση από το αναμενόμενο επίπεδο ανά περίοδο. Ο σύνθετος δείκτης ανθρώπινης ανάπτυξης βασίστηκε στα πρότυπα του Human Development Index, προσαρμοσμένος στα πιο πρόσφατα διαθέσιμα προ-πανδημικά δεδομένα ανά Περιφέρεια (2019). Ο δείκτης παρουσιάζει σαφείς διαφοροποιήσεις μεταξύ Περιφερειών, αποτυπώνοντας άνισο προ-πανδημικό κοινωνικοοικονομικό υπόβαθρο. Πρώτη κατατάσσεται η Αττική, ενώ διαμορφώνονται «ζώνες» υψηλότερης, ενδιάμεσης και χαμηλότερης επίδοσης, που υποδηλώνουν διαφορετικά επίπεδα ανάπτυξης πριν από την κρίση. Στη συνέχεια διερευνήθηκε η σχέση των δύο δεικτών για τις περιόδους 2020–2021, που αντανακλά κυρίως τις άμεσες επιδράσεις της πανδημίας, και 2020–2023, όπου καταγράφονται και πιο γενικευμένες επιδράσεις, όπως τα συσσωρευμένα ανικανοποίητα αιτήματα περίθαλψης (backlog) λόγω πίεσης στο Εθνικό Σύστημα Υγείας. Η εργασία κατέληξε, ότι η σχετική υπερβάλλουσα θνησιμότητα είναι γενικευμένη (Σ.Υ.Θ. > 1, δηλαδή η παρατηρούμενη θνησιμότητα ξεπέρασε την αναμενόμενη) και παρουσιάζει σημαντικές χωρικές διαφοροποιήσεις και στις δύο περιόδους. Ειδικότερα, στη διετία 2020–2021 το αποτύπωμα είναι πιο «συμπαγές», με υψηλότερες επιβαρύνσεις κυρίως στην ηπειρωτική χώρα και ιδιαίτερα στη Βόρεια Ελλάδα, ενώ νησιωτικές ή νοτιότερες Περιφέρειες τείνουν να εμφανίζουν χαμηλότερες τιμές. Αντίθετα, στην περίοδο 2020–2023 η υπερβάλλουσα θνησιμότητα γίνεται πιο διάχυτη, με μερική μετατόπιση της επιβάρυνσης σε λιγότερο αστικές και συχνά πιο ευάλωτες κοινωνικοοικονομικά χωρικές ενότητες. Σε γενικές γραμμές, ο δείκτης ανάπτυξης και η υπερβάλλουσα θνησιμότητα εμφανίζουν αρνητική σχέση, όπου Περιφέρειες με υψηλότερη ανάπτυξη τείνουν να έχουν χαμηλότερη επιβάρυνση, ιδίως στην αρχική φάση. Ωστόσο, το μοτίβο δεν είναι πλήρως γραμμικό, καθώς στη σωρευτική περίοδο η εικόνα γίνεται πιο σύνθετη και επηρεάζεται από πρόσθετους παράγοντες. Συνολικά, προκύπτουν αξιοσημείωτες διαφορές μεταξύ νομών και περιφερειών στην επίδραση της πανδημίας στη θνησιμότητα, με τις λιγότερο ανεπτυγμένες να φαίνεται ότι είναι πιο εκτεθειμένες στους κινδύνους της κρίσης.