Μια εξέταση των πρόσφατων τάσεων στο προσδόκιμο ζωής και της σχέσης τους με την οικονομική ανάπτυξη: μια ανάλυση σε επίπεδο νομού στην Ελλάδα

Abstract

Σκοπός της παρούσας εργασίας είναι να αποτιμήσει την επίδραση της πανδημίας COVID-19 στην υπερβάλλουσα θνησιμότητα στην Ελλάδα και να διερευνήσει τη σχέση της με έναν σύνθετο δείκτη ανθρώπινης ανάπτυξης σε επίπεδο Περιφερειών. Η υπερβάλλουσα θνησιμότητα αντικατοπτρίζει όχι μόνο την άμεση θνησιμότητα λόγω της νόσου, αλλά και ευρύτερες επιδράσεις της πανδημίας σε οικονομικά και κοινωνικά ζητήματα, όπως τη φυσική και ψυχική υγεία, τα προληπτικά μέτρα (lockdown), και κυρίως την ανθεκτικότητα των συστημάτων υγείας υπό πίεση. Τα χωρικά πρότυπα, που προκύπτουν βοηθούν στην κατανόηση των διαφορών και των προκλήσεων μεταξύ περιοχών. Η μεθοδολογία βασίστηκε σε δεδομένα της Eurostat (θάνατοι, δημογραφικά και κοινωνικοοικονομικά χαρακτηριστικά ανά περιφερειακή ενότητα) για την περίοδο 2020–2023. Η αναμενόμενη θνησιμότητα εκτιμήθηκε μέσω γραμμικής παλινδρόμησης, ως προσέγγιση τάσης (trend approximation) της προ-πανδημικής περιόδου 2015–2019, με άμεση ηλικιακή προσαρμογή σε πληθυσμό αναφοράς (European Standard Population). Η Σχετική Υπερβάλλουσα Θνησιμότητα (Σ.Υ.Θ.) προέκυψε, ως λόγος παρατηρούμενης προς εκτιμώμενη θνησιμότητα, ώστε να αποτυπώνεται σε μία τιμή η απόκλιση από το αναμενόμενο επίπεδο ανά περίοδο. Ο σύνθετος δείκτης ανθρώπινης ανάπτυξης βασίστηκε στα πρότυπα του Human Development Index, προσαρμοσμένος στα πιο πρόσφατα διαθέσιμα προ-πανδημικά δεδομένα ανά Περιφέρεια (2019). Ο δείκτης παρουσιάζει σαφείς διαφοροποιήσεις μεταξύ Περιφερειών, αποτυπώνοντας άνισο προ-πανδημικό κοινωνικοοικονομικό υπόβαθρο. Πρώτη κατατάσσεται η Αττική, ενώ διαμορφώνονται «ζώνες» υψηλότερης, ενδιάμεσης και χαμηλότερης επίδοσης, που υποδηλώνουν διαφορετικά επίπεδα ανάπτυξης πριν από την κρίση. Στη συνέχεια διερευνήθηκε η σχέση των δύο δεικτών για τις περιόδους 2020–2021, που αντανακλά κυρίως τις άμεσες επιδράσεις της πανδημίας, και 2020–2023, όπου καταγράφονται και πιο γενικευμένες επιδράσεις, όπως τα συσσωρευμένα ανικανοποίητα αιτήματα περίθαλψης (backlog) λόγω πίεσης στο Εθνικό Σύστημα Υγείας. Η εργασία κατέληξε, ότι η σχετική υπερβάλλουσα θνησιμότητα είναι γενικευμένη (Σ.Υ.Θ. > 1, δηλαδή η παρατηρούμενη θνησιμότητα ξεπέρασε την αναμενόμενη) και παρουσιάζει σημαντικές χωρικές διαφοροποιήσεις και στις δύο περιόδους. Ειδικότερα, στη διετία 2020–2021 το αποτύπωμα είναι πιο «συμπαγές», με υψηλότερες επιβαρύνσεις κυρίως στην ηπειρωτική χώρα και ιδιαίτερα στη Βόρεια Ελλάδα, ενώ νησιωτικές ή νοτιότερες Περιφέρειες τείνουν να εμφανίζουν χαμηλότερες τιμές. Αντίθετα, στην περίοδο 2020–2023 η υπερβάλλουσα θνησιμότητα γίνεται πιο διάχυτη, με μερική μετατόπιση της επιβάρυνσης σε λιγότερο αστικές και συχνά πιο ευάλωτες κοινωνικοοικονομικά χωρικές ενότητες. Σε γενικές γραμμές, ο δείκτης ανάπτυξης και η υπερβάλλουσα θνησιμότητα εμφανίζουν αρνητική σχέση, όπου Περιφέρειες με υψηλότερη ανάπτυξη τείνουν να έχουν χαμηλότερη επιβάρυνση, ιδίως στην αρχική φάση. Ωστόσο, το μοτίβο δεν είναι πλήρως γραμμικό, καθώς στη σωρευτική περίοδο η εικόνα γίνεται πιο σύνθετη και επηρεάζεται από πρόσθετους παράγοντες. Συνολικά, προκύπτουν αξιοσημείωτες διαφορές μεταξύ νομών και περιφερειών στην επίδραση της πανδημίας στη θνησιμότητα, με τις λιγότερο ανεπτυγμένες να φαίνεται ότι είναι πιο εκτεθειμένες στους κινδύνους της κρίσης.The aim of this study is to assess the impact of the COVID-19 pandemic on excess mortality in Greece and to explore how it relates to a composite human development index at the regional level. Excess mortality reflects not only deaths directly caused by the disease, but also broader effects of the pandemic -such as economic and social stress, physical and mental health impacts, lockdown measures, and, most importantly, how the health system coped under pressure. The spatial patterns of excess mortality can help explain why some areas were affected more than others. The analysis uses Eurostat data (deaths, population, and socio-economic indicators) for 2020-2023. Expected mortality was estimated using a simple linear regression as a trend approximation based on the pre-pandemic period (2015–2019), combined with age standardization using the European Standard Population. Relative Excess Mortality was calculated as the ratio of observed to expected mortality, so each period is summarized in a single number showing how far mortality deviated from what would have been expected. The composite human development index follows the logic of the Human Development Index and was built using the latest available pre-pandemic regional data (2019). It shows clear differences across regions, with Attica ranking first and other regions forming higher, middle, and lower development groups. The relationship between development and excess mortality was examined for 2020-2021 (mainly the immediate pandemic shock) and for 2020-2023 (capturing longer and more indirect effects, including unmet healthcare needs due to system pressure). The results show that excess mortality is widespread (observed is greater than expected) and varies across space in both periods. In 2020-2021 period, higher burdens were more concentrated in mainland Greece, especially in Northern Greece, while several island or southern regions tended to have lower values. In 2020-2023 period, excess mortality becomes more spread out, with part of the burden shifting toward less urban and often more socio-economically vulnerable areas. Overall, there is a general negative pattern where regions with higher development tend to show lower excess mortality, especially early on. However, the relationship is not perfectly linear, and in the longer period it becomes more mixed, suggesting that other factors also matter (age structure, timing of waves, healthcare capacity and access, and social conditions). The main takeaway is that the pandemic’s impact on mortality wasn’t equally disturbed and that meaningful differences exists between regions and prefectures where less developed areas appear more exposed to pandemic risks.