Το πεδίο εφαρμογής του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων (ΧΘΔ) της Ε.Ε. (άρθρο 51) με έμφαση στις ποινικές υποθέσεις

Η παρούσα διπλωματική εργασία ακολουθεί μια θεωρητική-ερμηνευτική-νομολογιακή προσέγγιση με αντικείμενο το πεδίο εφαρμογής του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΧΘΔΕΕ), όπως αυτό καθορίζεται στο άρθρο 51 του Χάρτη και εξειδικεύεται μέσω της νομολογίας του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ). Στόχος της είναι να διασαφηνίσει τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες τόσο τα θεσμικά όργανα, όσο και τα κράτη μέλη όταν εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης, δεσμεύονται από το Χάρτη, δίνοντας έμφαση στις ποινικές υποθέσεις. Η μελέτη αναδεικνύει τη σημασία του Χάρτη, του πληρέστερου και σημαντικότερου κειμένου προστασίας θεμελιωδών δικαιωμάτων σε ενωσιακό επίπεδο, ικανού να προσδώσει στην Ευρωπαϊκή Ένωση ένα επίπεδο προστασίας αντίστοιχο με εκείνο των εθνικών συνταγμάτων. Αφετηρία της ανάλυσης αποτελεί η διαπίστωση ότι η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο ενός κράτους δικαίου, ιδίως όταν πρόκειται για τον χώρο του ποινικού δικαίου, όπου η κρατική εξουσία εκφράζεται με τον πιο έντονο τρόπο και ο πολίτης βρίσκεται στη δυσμενέστερη δυνατή θέση λόγω του κινδύνου στέρησης της ελευθερίας του και περιορισμού των υπερασπιστικών του δικαιωμάτων. Η εργασία υπογραμμίζει ότι, μολονότι οι εθνικές συνταγματικές διατάξεις και οι κανόνες αυξημένης τυπικής ισχύος παρέχουν προστασία, το ενωσιακό πλαίσιο και ειδικότερα ο Χάρτης ενισχύουν την ασφάλεια των πολιτών, καθιερώνοντας ένα υπερεθνικό πλαίσιο εγγυήσεων. Παρουσιάζεται η εξέλιξη της προστασίας θεμελιωδών δικαιωμάτων στο ενωσιακό δίκαιο, ο ρόλος των Συνθηκών και η ανάγκη θέσπισης ενός δεσμευτικού κειμένου όπως ο Χάρτης. Στη συνέχεια διερευνάται σε βάθος το άρθρο 51, το οποίο σύμφωνα με το κείμενο του Χάρτη απευθύνεται στα ενωσιακά όργανα αλλά και στα κράτη μέλη «μόνο όταν εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης». Αναλύονται οι βασικές έννοιες, όπως οι αποδέκτες των επιταγών, η αρχή της επικουρικότητας, η έννοια του «ενωσιακού δικαίου» και το ενδεχόμενο «οριζόντιου αποτελέσματος» του Χάρτη. Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στη νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ), η οποία έχει διαδραματίσει κρίσιμο ρόλο στην αποσαφήνιση του πότε ένα κράτος μέλος θεωρείται ότι εφαρμόζει το δίκαιο της Ένωσης και συνεπώς δεσμεύεται από τον Χάρτη. Το ΔΕΕ έχει διατυπώσει την αρχή ότι δεν μπορεί να υπάρξει περίπτωση υπαγόμενη στο ενωσιακό δίκαιο, στην οποία να μην ισχύουν και τα θεμελιώδη δικαιώματα του Χάρτη. Η δυνατότητα εφαρμογής του ενωσιακού δικαίου συνεπάγεται αυτομάτως και την εφαρμογή των δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται σε αυτόν. Η εργασία εξετάζει κεντρικά ζητήματα, όπως η μεταφορά οδηγιών, η υλοποίηση εθνικών μέτρων που συνδέονται με το ενωσιακό δίκαιο και η ευθύνη των κρατών μελών όταν δρουν εντός του πλαισίου που θέτει το δίκαιο της Ένωσης. Τέλος, με ιδιαίτερη έμφαση στην ποινική δικαιοσύνη, παρουσιάζεται πώς ο Χάρτης προστατεύει θεμελιώδεις δικονομικές και ουσιαστικές αρχές, όπως η αρχή της νομιμότητας, η δίκαιη δίκη, η αναλογικότητα, το τεκμήριο αθωότητας και η αρχή ne bis in idem. Η εργασία καταλήγει ότι ο Χάρτης αποτελεί βασικό συνταγματικό εργαλείο στην προστασία των δικαιωμάτων όσων εμπλέκονται σε ποινικές διαδικασίες και σημαντικό θεμέλιο για την εμβάθυνση της αμοιβαίας εμπιστοσύνης και συνεργασίας μεταξύ των κρατών μελών.