Το πεδίο εφαρμογής του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων (ΧΘΔ) της Ε.Ε. (άρθρο 51) με έμφαση στις ποινικές υποθέσεις

Abstract

Η παρούσα διπλωματική εργασία ακολουθεί μια θεωρητική-ερμηνευτική-νομολογιακή προσέγγιση με αντικείμενο το πεδίο εφαρμογής του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΧΘΔΕΕ), όπως αυτό καθορίζεται στο άρθρο 51 του Χάρτη και εξειδικεύεται μέσω της νομολογίας του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ). Στόχος της είναι να διασαφηνίσει τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες τόσο τα θεσμικά όργανα, όσο και τα κράτη μέλη όταν εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης, δεσμεύονται από το Χάρτη, δίνοντας έμφαση στις ποινικές υποθέσεις. Η μελέτη αναδεικνύει τη σημασία του Χάρτη, του πληρέστερου και σημαντικότερου κειμένου προστασίας θεμελιωδών δικαιωμάτων σε ενωσιακό επίπεδο, ικανού να προσδώσει στην Ευρωπαϊκή Ένωση ένα επίπεδο προστασίας αντίστοιχο με εκείνο των εθνικών συνταγμάτων. Αφετηρία της ανάλυσης αποτελεί η διαπίστωση ότι η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο ενός κράτους δικαίου, ιδίως όταν πρόκειται για τον χώρο του ποινικού δικαίου, όπου η κρατική εξουσία εκφράζεται με τον πιο έντονο τρόπο και ο πολίτης βρίσκεται στη δυσμενέστερη δυνατή θέση λόγω του κινδύνου στέρησης της ελευθερίας του και περιορισμού των υπερασπιστικών του δικαιωμάτων. Η εργασία υπογραμμίζει ότι, μολονότι οι εθνικές συνταγματικές διατάξεις και οι κανόνες αυξημένης τυπικής ισχύος παρέχουν προστασία, το ενωσιακό πλαίσιο και ειδικότερα ο Χάρτης ενισχύουν την ασφάλεια των πολιτών, καθιερώνοντας ένα υπερεθνικό πλαίσιο εγγυήσεων. Παρουσιάζεται η εξέλιξη της προστασίας θεμελιωδών δικαιωμάτων στο ενωσιακό δίκαιο, ο ρόλος των Συνθηκών και η ανάγκη θέσπισης ενός δεσμευτικού κειμένου όπως ο Χάρτης. Στη συνέχεια διερευνάται σε βάθος το άρθρο 51, το οποίο σύμφωνα με το κείμενο του Χάρτη απευθύνεται στα ενωσιακά όργανα αλλά και στα κράτη μέλη «μόνο όταν εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης». Αναλύονται οι βασικές έννοιες, όπως οι αποδέκτες των επιταγών, η αρχή της επικουρικότητας, η έννοια του «ενωσιακού δικαίου» και το ενδεχόμενο «οριζόντιου αποτελέσματος» του Χάρτη. Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στη νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ), η οποία έχει διαδραματίσει κρίσιμο ρόλο στην αποσαφήνιση του πότε ένα κράτος μέλος θεωρείται ότι εφαρμόζει το δίκαιο της Ένωσης και συνεπώς δεσμεύεται από τον Χάρτη. Το ΔΕΕ έχει διατυπώσει την αρχή ότι δεν μπορεί να υπάρξει περίπτωση υπαγόμενη στο ενωσιακό δίκαιο, στην οποία να μην ισχύουν και τα θεμελιώδη δικαιώματα του Χάρτη. Η δυνατότητα εφαρμογής του ενωσιακού δικαίου συνεπάγεται αυτομάτως και την εφαρμογή των δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται σε αυτόν. Η εργασία εξετάζει κεντρικά ζητήματα, όπως η μεταφορά οδηγιών, η υλοποίηση εθνικών μέτρων που συνδέονται με το ενωσιακό δίκαιο και η ευθύνη των κρατών μελών όταν δρουν εντός του πλαισίου που θέτει το δίκαιο της Ένωσης. Τέλος, με ιδιαίτερη έμφαση στην ποινική δικαιοσύνη, παρουσιάζεται πώς ο Χάρτης προστατεύει θεμελιώδεις δικονομικές και ουσιαστικές αρχές, όπως η αρχή της νομιμότητας, η δίκαιη δίκη, η αναλογικότητα, το τεκμήριο αθωότητας και η αρχή ne bis in idem. Η εργασία καταλήγει ότι ο Χάρτης αποτελεί βασικό συνταγματικό εργαλείο στην προστασία των δικαιωμάτων όσων εμπλέκονται σε ποινικές διαδικασίες και σημαντικό θεμέλιο για την εμβάθυνση της αμοιβαίας εμπιστοσύνης και συνεργασίας μεταξύ των κρατών μελών.This master’s thesis adopts a theoretical–interpretative–case-law-based approach, focusing on the scope of application of the Charter of Fundamental Rights of the European Union (CFREU), as defined in Article 51 of the Charter and further specified through the case law of the Court of Justice of the European Union (CJEU). Its aim is to clarify the conditions under which both the EU institutions and the Member States, when implementing Union law, are bound by the Charter, with particular emphasis on criminal cases. The study highlights the importance of the Charter as the most comprehensive and significant text on the protection of fundamental rights at the EU level, capable of providing the European Union with a level of protection comparable to that offered by national constitutions. The analysis begins from the premise that the protection of fundamental rights constitutes a cornerstone of the rule of law, especially in the field of criminal law, where state authority is exercised in its most intense form and the individual is placed in the most disadvantageous position due to the risk of deprivation of liberty and restrictions on defence rights. The thesis underscores that although national constitutional provisions and rules of superior legal force offer protection, the EU framework—and particularly the Charter—enhance citizens’ security by establishing a supranational system of guarantees. It presents the evolution of fundamental rights protection within EU law, the role of the Treaties, and the need for a binding text such as the Charter. The study subsequently examines in depth Article 51, which, according to the Charter, applies to the EU institutions as well as to the Member States “only when they are implementing Union law.” Key concepts are analyzed, including the addressees of the Charter’s obligations, the principle of subsidiarity, the notion of “Union law,” and the potential “horizontal effect” of the Charter. Particular emphasis is placed on the case law of the CJEU, which has played a decisive role in clarifying when a Member State is considered to be implementing Union law and is therefore bound by the Charter. The Court has articulated the principle that there can be no situation falling within the scope of EU law in which the fundamental rights enshrined in the Charter do not apply. The possibility of applying EU law automatically entails the application of the rights enshrined in the Charter. The thesis explores key issues such as the transposition of directives, the implementation of national measures linked to EU law, and the responsibility of Member States when acting within the framework established by Union law. Finally, with particular emphasis on criminal justice, the study demonstrates how the Charter protects essential procedural and substantive principles, such as the principle of legality, the right to a fair trial, proportionality, the presumption of innocence, and the ne bis in idem principle. The thesis concludes that the Charter constitutes a fundamental constitutional instrument for safeguarding the rights of individuals involved in criminal proceedings and an important foundation for strengthening mutual trust and cooperation among the Member States.