Περιβαλλοντική πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης: η αξιολόγηση των αιτιών και επιπτώσεων της βασικής περιβαλλοντικής αρχής "ο ρυπαίνων πληρώνει"

Η Ευρωπαϊκή Ένωση στο πλαίσιο αντιμετώπισης της περιβαλλοντικής κρίσης και μετριασμού των συνεπειών της εφαρμόζει μια σειρά πολιτικών με βασικό στόχο την προληπτική δράση και αποκατάσταση των καταστροφών του περιβάλλοντος. Οι πολιτικές αυτές στηρίζονται σε βασικές αρχές του περιβαλλοντικού δικαίου ανάμεσα στις οποίες είναι και η βασική αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει». Ωστόσο η υιοθέτηση της αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει» δεν κατάφερε να συμβάλλει στην αποτελεσματικότερη εφαρμογή των περιβαλλοντικών νομοθετικών πράξεων και κατ΄επέκταση στην εξασφάλιση ενός υψηλού βαθμού κάλυψης του περιβαλλοντικού κόστους από τους ρυπαντές. Η διαφορετική πρόσληψη της αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει» από τα κράτη μέλη ως ένα στοχοθετικό μέσο επίτευξης της βιώσιμης ανάπτυξης παρά μιας δεσμευτικής ρυθμιστικής αρχής που θα λειτουργούσε προληπτικά και αποκαταστατικά στις περιβαλλοντικές ζημιές, δημιούργησε ένα ανομοιόμορφο πλαίσιο απόδοσης της ευρωπαϊκής περιβαλλοντικής πολιτικής. Στο πλαίσιο αυτό αντικείμενο της παρούσας εργασίας θα αποτελέσει η διερεύνηση των αιτιών, των παραγόντων και των παραμέτρων που έχουν οδηγήσει στην αναποτελεσματικότητα της ευρωπαϊκής περιβαλλοντικής αρχής ο «ρυπαίνων πληρώνει» μέσα από την διασύνδεσή της με το υφιστάμενο ευρωπαϊκό νομοθετικό πλαίσιο. Επιπροσθέτως επιχειρείται μια συνολική αποτίμηση των αποτελεσμάτων της ελλιπούς εφαρμογής της περιβαλλοντικής πολιτικής της ΕΕ, προκειμένου να συμβάλει στην διαμόρφωση νέων πολιτικών και περιβαλλοντικών δράσεων είτε στην επικαιροποίηση μιας νέας στοχοθεσίας σε μια περίοδο όπου η αλλαγή πορείας της ευρωπαϊκής περιβαλλοντικής πολιτικής κρίνεται σκόπιμη από πολλούς μελετητές. Βασικό μεθοδολογικό εργαλείο της έρευνας θα αποτελέσουν οι περιπτωσιολογικές μελέτες (case studies) της Ελλάδας και της Ιταλίας υπό το πρίσμα της οδηγίας των βιομηχανικών εκπομπών (ΟΒΕ), με στόχο την καλύτερη ανάδειξη των σημαντικότερων αιτιών και παραγόντων που οδηγούν τα κράτη-μέλη στην μη υιοθέτηση και εφαρμογή της ευρωπαϊκής περιβαλλοντικής νομοθεσίας έως και σήμερα. Επιπροσθέτως σημαντική προθήκη προς ενίσχυση της μελέτης, θα αποτελέσει η αξιολόγηση του ρόλου της Ε.Επιτροπής προσφέροντας μια διαφορετική μεθοδολογική προσέγγιση στην αναζήτηση των αιτιών τόσο αναφορικά με τα κενά που παρουσιάζονται στην ενσωμάτωση της αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει» στην περιβαλλοντική νομοθεσία όσο και της απόκλισης που παρατηρείται από τους βραχυπρόθεσμους και μακροπρόθεσμους στόχους της περιβαλλοντικής πολιτικής σε ενωσιακό επίπεδο. Ο ρόλος των νομικών εργαλείων με βασικό πυρήνα την αρχή ο «ρυπαίνων πληρώνει», κρίνεται εξίσου καθοριστικός ως προς την απόδοση της ενωσιακής πολιτικής για την προστασία του περιβάλλοντος. Στο πλαίσιο αυτό η αρχή ο «ρυπαίνων πληρώνει», συνδιαμορφώνει μαζί με τις υπόλοιπες περιβαλλοντικές αρχές της προφύλαξης και της πρόληψης ένα δεσμευτικό πλαίσιο για την δίκαιη κατανομή του περιβαλλοντικού κόστους στους ρυπαντές. Ωστόσο αναδείχτηκαν αρκετά μειονεκτήματα ως προς την δεσμευτική ισχύ της αρχής αλλά και ως προς την ορθή εφαρμογή της αναφορικά με τον ίσο επιμερισμό του περιβαλλοντικού κόστους, προϋποθέσεις που δεν μπορούν να επιβεβαιωθούν με ακρίβεια στην πράξη. Η απόδοση της ισότιμης κατανομής του κόστους της περιβαλλοντικής ζημιάς ή της υποβάθμισης προσεγγίζεται υπό το πρίσμα ενός ευρύτερου εννοιολογικού πλαισίου χωρίς να εξειδικεύονται με σαφήνεια οι όροι και οι προϋποθέσεις αυτής, δημιουργώντας ένα ελαστικότερο πλαίσιο ως προς δεσμευτική της ισχύ. Συμπερασματικά η παρούσα εργασία τείνει να συνδέσει τις αιτίες της ανεπαρκούς εφαρμογής της ενωσιακής περιβαλλοντικής πολιτικής με τον τρόπο που η νομοθεσία αντιμετωπίζει τις αιτίες των περιβαλλοντικών προβλημάτων. Οι διαπιστώσεις αυτές μπορούν να συνεισφέρουν στην υλοποίηση ενός προορατικού περιβαλλοντικού σχεδιασμού που θα συμβάλει στην αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση των νέων μεγάλων περιβαλλοντικών προκλήσεων αλλά και της πράσινης μετάβασης.