Κυριαρχία και έλεγχος στη λειτουργία του διαδραστικού μοντέλου επικοινωνίας

Το πέρασμα από τη πειθαρχική κοινωνία του Foucault, όπως την περιέγραψε ο ίδιος στο έργο του «Επιτήρηση και Τιμωρία, η γέννηση της φυλακής», στη σημερινή κοινωνία του διάχυτου ελέγχου και του ψηφιακού πανοπτικού σηματοδότησε μια μετάβαση από την αυστηρή κοινωνία της απαγόρευσης, του ιεραρχικού σχήματος επιτήρησης και της δυσκολίας της επικοινωνίας ανάμεσα στα πειθαρχημένα υποκείμενα σε μια κοινωνία άμετρης απόλαυσης, αυξημένου αισθήματος ελευθερίας και υπερεπικοινωνίας, η οποία πραγματοποιείται με πρωτοφανή ταχύτητα. Βασικά χαρακτηριστικά της είναι η άμεση ικανοποίηση οποιασδήποτε επιθυμίας και η παράκαμψη των εμποδίων εύκολα και γρήγορα. Η σημερινή κοινωνία εξακολουθεί να χαρακτηρίζεται από την πειθαρχία των υποκειμένων, η οποία όμως δεν συντηρείται από την εξουσία του πανοπτικού επιτηρητή, αλλά από το ίδιο το υποκείμενο που επιτηρεί το σώμα του και μετατρέπει τον ίδιο του τον εαυτό σε εμπόρευμα. Το εμπόρευμα αυτό καλείται να εκθέτει καθημερινά στην αγορά των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Σε αυτήν την αντικατάσταση του εξωτερικού εξαναγκασμού της πειθαρχικής κοινωνίας με τον εσωτερικό εξαναγκασμό του σύγχρονου υποκειμένου τα μέσα μαζικής επικοινωνίας διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο. Οι δυνατότητες των νέων μέσων που καθιστούν τη διαδραστικότητα και την υπερεπικοινωνία επιτυχείς δεν μπορούν να ερμηνευτούν ως ιστορική πρόοδος. Αντιθέτως, είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με νέες μορφές κυριαρχίας και σαφώς με τις αλλαγές στην καπιταλιστική συνθήκη παραγωγής, η οποία απαιτεί νέες δεξιότητες από τους υπηκόους της. Στο πλαίσιο αυτό η εργαλειακή προσέγγιση των μέσων επικοινωνίας, που εστιάζει στη δυνατότητα τους να μεταδίδουν μηνύματα και που τα αντιμετωπίζει μονάχα ως εργαλεία για την επίτευξη ενός σκοπού, κρίνεται κάτι περισσότερο από ανεπαρκής για την εξήγηση αυτής της στενής σχέσης που έχει αναπτυχθεί ανάμεσα σε αυτά και στους χρήστες. Συγχρόνως, αγνοεί τελείως το ζήτημα της δομής των μέσων επικοινωνίας και τα προβλήματα που αυτή ενέχει. Η γοητεία που ασκεί η τεχνολογία στα υποκείμενα και η σχέση που εκείνα αναπτύσσουν με τα μέσα επικοινωνίας δεν μπορούν να ιδωθούν χωρίς τη διάσταση της επιθυμίας και της απόλαυσης. Χρησιμοποιώντας την παραδοχή του Foucault, σύμφωνα με την οποία η ονομασία «πειθαρχίες» δίνεται σε όλες εκείνες τις μεθόδους που επιτρέπουν τον έλεγχο του υποκειμένου και που αποβλέπουν στη σταθερή καθυπόταξη όλων των δυνάμεων του με σκοπό να επιβληθεί μια σχέσης ευπείθειας και χρησιμότητας, και προχωρώντας ταυτόχρονα σε μια ανάλυση του περάσματος από τη δυτική νεωτερική κοινωνία της πειθαρχίας στη σημερινή κοινωνία του ψηφιακού πανοπτικού, γίνεται μια προσπάθεια να αναλυθεί η συμβολή της λειτουργίας των μέσων επικοινωνίας σε αυτήν τη διαδικασία.\r\nΤο ερευνητικό ερώτημα που καλείται να εξετάσει η εργασία είναι το κατά πόσο η θετική χροιά που δίνεται σε έννοιες όπως η διάδραση, η ενεργητικότητα και η αλληλεπίδραση είναι βάσιμη, όταν ανιχνεύονται κάποιες εξουσιαστικές πρακτικές στην λειτουργία των μέσων επικοινωνίας, που αποτέλεσμα έχουν την πειθάρχηση και την επιτήρηση του υποκειμένου. Μιλώντας, ωστόσο, για εξουσία είναι σημαντικό να καταστεί σαφές πως δεν γίνεται αναφορά σε κάτι εξωτερικό προς εμάς, αλλά αφορά την ίδια την συγκρότηση μας ως υποκείμενα. Για τον λόγο αυτό και στην εργασία δίνεται έμφαση στην απολαυσιακή διάσταση των εξουσιαστικών αυτών πρακτικών και όχι στην κατασταλτική. Παράλληλα, γίνεται μια προσπάθεια να καταδειχθούν τα όρια των ανθρωποκεντρικών εννοιολογικών εργαλείων, με τα οποία προσεγγίζονται παραδοσιακά τα μέσα, θέτοντας στην επιφάνεια τα ιστορικά και δομικά προβλήματα που προκύπτουν από αυτά. Επιπλέον, η εργασία εστιάζει στον τρόπο που τα ίδια τα υποκείμενα αντιδρούν στη νέα συνθήκη της συνεχούς διαθεσιμότητας, απαλλαγμένα πια από το υπάκουο πρότυπο της νεωτερικής πειθαρχικής κοινωνίας, ενώ συγχρόνως εξετάζει και ζητήματα, όπως η δυνατότητα της αντίστασης στην επιβαλλόμενη διαδραστικότητα μέσω της αδράνειας και της δημιουργίας, που με τη σειρά τους γεννούν νέες ριζοσπαστικές υποκειμενικότητες.