Οργανωμένο και επιχειρηματικό έγκλημα: η σχέση τους με τα εγκλήματα κατά του φυσικού και του πολιτισμικού περιβάλλοντος

Τα περιβαλλοντικά εγκλήματα συνιστούν ένα αναδυόμενο και ταχέως εξελισσόμενο πεδίο μελέτης στο πλαίσιο της σύγχρονης εγκληματολογίας, το οποίο αναδεικνύει τη σύνδεση μεταξύ της περιβαλλοντικής βλάβης και της κοινωνικής αδικίας. Πρόκειται για πράξεις ή παραλείψεις που παραβιάζουν τη νομοθεσία για την προστασία του περιβάλλοντος και επιφέρουν σοβαρές ή μη αναστρέψιμες βλάβες στο φυσικό οικοσύστημα, στην ανθρώπινη υγεία και στην κοινωνική συνοχή. Ενώ παραδοσιακά η εγκληματολογική έρευνα επικεντρωνόταν κυρίως στα εγκλήματα κατά της ιδιοκτησίας και της ζωής, τις τελευταίες δεκαετίες έχει δοθεί έμφαση σε μορφές «λευκού κολάρου» εγκληματικότητας και εγκλημάτων ισχύος, στις οποίες εντάσσονται και τα περιβαλλοντικά εγκλήματα. Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η μελέτη των περιβαλλοντικών εγκλημάτων που διαπράττονται από εταιρικούς φορείς και οργανωμένα οικονομικά συμφέροντα. Οι μεγάλες επιχειρήσεις — συχνά πολυεθνικού χαρακτήρα — διαθέτουν την τεχνική και νομική ικανότητα να επιδιώκουν τη μεγιστοποίηση του κέρδους μέσω πρακτικών που είτε παραβιάζουν απροκάλυπτα τη νομοθεσία είτε εκμεταλλεύονται ρυθμιστικά κενά και την αδυναμία των κρατικών ελεγκτικών μηχανισμών. Οι πρακτικές αυτές μπορούν να χαρακτηριστούν ως μορφές «εταιρικής εγκληματικότητας» (“corporate crime”), που εντάσσονται στο ευρύτερο πλαίσιο της «πράσινης εγκληματολογίας» (“green criminology”), ενός θεωρητικού ρεύματος που μελετά την εγκληματικότητα σε σχέση με τη βλάβη στο περιβάλλον και τους μη ανθρώπινους οργανισμούς. Η εγκληματολογική προσέγγιση των περιβαλλοντικών εγκλημάτων εξετάζει όχι μόνο τη νομική τους διάσταση, αλλά και τις κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές δομές που επιτρέπουν την εμφάνισή τους, συχνά με τη σιωπηρή συναίνεση των αρχών ή μέσω της ατιμωρησίας των υπευθύνων. Η εννοιολόγηση της «βλάβης» (“harm”) ως θεμελιώδους εγκληματολογικής κατηγορίας, ανεξάρτητα από την αυστηρή νομική τυποποίηση, είναι καίρια για την κατανόηση του πραγματικού μεγέθους του προβλήματος. Η παρούσα εργασία επιδιώκει να αναδείξει την πολυπλοκότητα των περιβαλλοντικών εγκλημάτων στο σύγχρονο καπιταλιστικό πλαίσιο, με έμφαση στην εγκληματολογική ανάγνωση της εταιρικής περιβαλλοντικής παραβατικότητας. Μέσω της ανάλυσης χαρακτηριστικών περιπτώσεων, της διερεύνησης θεσμικών ανεπαρκειών και της εξέτασης της στάσης του ποινικού συστήματος έναντι των περιβαλλοντικών εγκλημάτων, επιχειρείται η ανάδειξη της ανάγκης για μια πιο ολιστική, διατομεακή και κριτική προσέγγιση της περιβαλλοντικής εγκληματικότητας.