Αποευθυγράμμιση (dealignment) και επανευθυγράμμιση (realignment) του εκλογικού σώματος, κομματική αλλαγή και διαιρετικές τομές: Η περίπτωση του ΣΥΡΙΖΑ (2009-2023)

Στην παρούσα εργασία προσεγγίσαμε, ως μελέτη περιπτώσεως, τον ΣΥΡΙΖΑ, κόμμα της Ριζοσπαστικής Αριστεράς στην Ελλάδα που πρωταγωνίστησε στις μεταβολές της εκλογικής συμπεριφοράς και του κομματικού συστήματος στα 2009-2023 εν μέσω οικονομικής, περιβαλλοντικής, προσφυγικής, ενεργειακής και υγειονομικής κρίσης. Ο ΣΥΡΙΖΑ ήταν ο, σε κάποιον βαθμό προσωρινά, ευνοημένος των εξεταζόμενων μεταβολών. Πρόκειται για την διαδικασία της αποευθυγράμμισης-επανευθυγράμμισης του κομματικού συστήματος με το εκλογικό σώμα όταν η εκλογική συμπεριφορά αλλάζει απότομα και ριζικά και μια νέα, λιγότερο ή περισσότερο σταθερή, μορφή του κομματικού συστήματος εγκαθιδρύεται. Εξετάστηκε επίσης το πως ο ΣΥΡΙΖΑ απέκτησε και απώλεσε το καθεστώς κόμματος κυβερνητικής κλίσης ως ο βασικός πυλώνας του μη δεξιού κομματικού υποσυστήματος, εκκινώντας από την θέση ενός κόμματος της ριζοσπαστικής Αριστεράς με προτεραιότητα του την προώθηση πολιτικών. Τα αρχικά εκλογικά του οφέλη αποδόθηκαν στην διακήρυξη της κυβερνητικής του διαθεσιμότητας, την κατάρρευση του κεντροαριστερού πυλώνα του κομματικού συστήματος, δηλ του ΠΑΣΟΚ, και την αντισεχταριστική κινηματική του δράση. Η μετέπειτα απώλεια τους αποδόθηκε στην αθέτηση των αντινεοφιλελεύθερων υποσχέσεων του και την λαϊκίστικη κεντρομόλο πολιτική του στρατηγική μετά το 2019. Κομβικός ήταν ο ρόλος που εντοπίστηκε στην θετική μεταβολή της οικονομικής συγκυρίας στο διάστημα 2019-2023 που επίσης λειτούργησε υπέρ μιας νέας εκλογικής αποευθυγράμμισης, αυτή την φορά εις βάρος του ΣΥΡΙΖΑ και υπέρ της συντηρητικής ΝΔ. Στο τέλος αυτής της διαδικασίας ο ΣΥΡΙΖΑ είχε απωλέσει την κυβερνητική του κλίση εντός μιας νέας μορφής του κομματικού συστήματος που προσέγγιζε εκείνη του συστήματος του επικυρίαρχου κόμματος. Παρακολουθήσαμε, επίσης, την διαδικασία κομματικής αλλαγής στην οποία υπόκειτο ο ΣΥΡΙΖΑ εν μέσω αυτής της διαδικασίας, σε ότι έχει να κάνει με το Πρόγραμμα του και τις εκλογικές του εκπροσωπήσεις. Τα ζεύγη Αριστεράς-Δεξιάς, Ευρωσκεπτικισμού-Ευρωπαϊσμού και Λαϊκισμού-Αντιλαϊκισμού αποτέλεσαν τα τρία προτεινόμενα ως σχετιζόμενα με τον ΣΥΡΙΖΑ ζεύγη διαιρετικών τομών, ως οι μακροπρόθεσμες, συχνά αναγόμενες σε κοινωνικές διαιρέσεις, αντιπαραθέσεις που δομούν τα κομματικά συστήματα. Επικουρικά στο βασικό βιβλιογραφικό μας σώμα αναφερθήκαμε σε έννοιες της μελέτης της εκλογικής συμπεριφοράς στην μακρά διάρκεια, σε κάποιους τύπους κομμάτων και κομματικών συστημάτων, στην κομματική οικογένεια του ΣΥΡΙΖΑ και στον ρόλο του πολιτικού περιβάλλοντος στην ανάπτυξη κοινωνικών αγώνων, θεωρώντας εκείνον του ΣΥΡΙΖΑ θετικό. Για το Πρόγραμμα του ΣΥΡΙΖΑ διαπιστώσαμε την σταθερότητα του σε θέσεις κόμματος της ριζοσπαστικής Αριστεράς, την εισαγωγή φιλελευθέρων οικονομικών θέσεων, την σταθερότητα του σε, ελαφρώς, προοδευτικές θέσεις και την φιλοευρωπαϊκή του στροφή. Για τις εκλογικές του εκπροσωπήσεις διαπιστώσαμε πως σειρά υπερεκπροσωπήσεων του προσέγγισαν το εθνικό του ποσοστό με πιο εμβληματική περίπτωση τους ελεύθερους επαγγελματίες όπου παρουσιάστηκε μετάβαση σε καθεστώς υποεκπροσώπησης. Η συγκεκριμένη κοινωνική ομάδα θεωρήθηκε εμβληματική για την ανάπτυξη κάποιων ευρέως διαδεδομένων αρνητικών για τον ΣΥΡΙΖΑ στερεότυπων μαζί με την ασυνέπεια, την διαχειριστική ανεπάρκεια όπως και την αποξένωση κάποιων εκλογικών κοινών μετά το 2019 λόγω υφολογικά και πολιτισμικά ασύμβατων με αυτά πτυχών της πολιτικής του στρατηγικής και ρητορικής. Διαπιστώσαμε, τέλος, πως λαϊκίστικα στοιχεία μπορούν να αποδοθούν στον ΣΥΡΙΖΑ σε ότι έχει να κάνει με το ύφος του, την δημαγωγία και τον αρχηγισμό αλλά όχι τόσο σύμφωνα με την, μαρξιστικώς αμφισβητούμενη, προσέγγιση του λαϊκισμού ως μια λογοκεντρική κατασκευή ενός αγωνιζόμενου αντιελιτίστκου διαταξικού λαού.