Κοινωνικές δομές και κοινωνικές διαφοροποιήσεις στις μυθικές αναφορές: Προμηθέας Δεσμώτης του Αισχύλου και Κάβε Άσνγκερ του Φιρντουσί

Η διδακτορική διατριβή της κ. Παναχί, που έχει τίτλο "Κοινωνικές δομές και κοινωνικές διαφοροποιήσεις στις μυθικές αναφορές: Προμηθέας Δεσμώτης του Αισχύλου και Κάβε Άσνγκερ του Φιρντουσί", συνεχίζει τη μακρά παράδοση εργασιών, οι οποίες επιχειρούν να αναδείξουν αναπόσπαστα κομμάτια του ιστορικού και κοινωνικού βίου της ανθρωπότητας, όπως αυτά εμπεριέχονται στις μυθικές αφηγήσεις. Η κοινωνία των ιστορικών λαών υπάγεται στην κοινωνία των παραδόσεων των προγόνων με την έννοια ότι οι διαμορφούμενοι θεσμοί, οι ομοιοτροπίες στη σκέψη και τη συμπεριφορά αναδεικνύονται υπό το φως της κοινωνικής τελολογίας. Η διδακτορική εργασία της υποψήφιας εστιάζει στην αναπαραγωγή αυτής της σημαίνουσας πραγματικότητας, την οποία επιχειρεί να προσεγγίσει με άξονα τους μύθους του Προμηθέα και του Κάβε, που συνιστούν σημείο επαφής των Περσών, των Ελλήνων και των Κούρδων. H διατριβή αποτελείται από δέκα κεφάλαια σε τρία μέρη, τα οποία αναπτύσσονται ως εξής: Στο πρώτο κεφάλαιο, με τίτλο «Ο μύθος του Καβέ (Kaveh)», διερευνώνται οι πηγές και οι δομές από τις οποίες προέρχεται ο μύθος καθώς και οι αποτυπώσεις του στην ατομική και συλλογική μνήμη. Για την κατανόηση της δομής και της συγκρότησης του μύθου του Καβέ διερευνήθηκαν τα Ινδικά θρησκευτικά φιλοσοφικά κείμενα, τα λεγόμενα Ριγκ Βέντα και τα Αβέστα του Ζαρατούστρα. H μελέτη των Βέντα χρησίμευσαν για την ανάδειξη συγκριτικών δεδομένων ως προς τις επιρροές των Πέρσών από την Ινδική φιλοσοφία -κοσμογονία λόγω της γειτνίασής τους με την Ινδική Χερσόνησο. Από την άλλη τα Αβέστα διευκόλυναν την διαμεσολάβηση του κουρδικού κόσμου με τον ελληνικό κόσμο και την ελληνική φιλοσοφία. Η δομική προσέγγιση, που επιχειρείται (συμπεριλαμβάνει την αδρομερή παρουσίαση και της μηδικής μυθολογίας) είτε ως γενικού συνόλου είτε ως συγκεκριμένου κάθε φορά περιεχομένου, καταδεικνύει λεπτά πολιτιστικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά ανιχνεύσιμα μέσα στο κοινωνικοπολιτικό γίγνεσθαι της περιοχής ως τις μέρες μας. Διαμορφώνεται με τον τρόπο αυτό ένα νέο ερμηνευτικό πλαίσιο για την κατανόηση όψεων των κοινωνιών αυτών εκεί, όπου διακριβώνεται η επίδραση του μύθου. Ο μύθος θεωρείται από την υποψήφια ως πρότυπο για την έκφραση της πολιτικής εξουσίας και τις λειτουργίες της. Το δεύτερο κεφάλαιο, με τίτλο «Έπος Σαχναμέ του Φιρντουσί (Shahnameh Firdousi), σπουδαιότητα και θέση του έργου», αποσκοπεί να διερευνήσει σε βάθος τις δομές του επικού υλικού, τις οποίες χρησιμοποιεί το έργο. Ο ιστορικός χρόνος της συγκρότησής του, δηλαδή, το 1000 μ.Χ., είναι μια εποχή σκοταδισμού, που επικρατεί στον Περσικό κόσμο μετά την εισβολή των Αράβων. Αυτή η εποχή προκάλεσε την πλήρη αφομοίωση λαών, που χάθηκαν έκτοτε από το ιστορικό προσκήνιο, ενώ οι ίδιοι Πέρσες βαδίζουν σε μια μαρτυρική αφομοίωση ως την ώρα που ολοκληρώνεται το Περσικό έπος του Σαχναμέ (Shahnameh Firdousi). Σε πρώτο επίπεδο, καθώς το αρχικό μέρος αυτού του έργου αποτελείται από την κοσμογονία, εξηγείται η πορεία και ο τρόπος που είναι διαμορφωμένος ο κόσμος των Περσών. Από την άλλη οι βασικοί συντελεστές αυτού του κόσμου δίνουν το έναυσμα, ώστε να κατανοηθούν οι αρχαϊκές προσπάθειες του ανθρώπου. Τα χαρακτηριστικά στα οποία επικεντρώνεται το έργο όχι απλώς παρουσιάζουν μια μυθική ανάγνωση και ερμηνεία των φυσικών και κοινωνικών φαινομένων, αλλά και διαμορφώνουν ό,τι η υποψήφια ονομάζει ως "κοινωνικό ιστορικό αρχέτυπο του Περσικού κόσμου". Σε δεύτερο επίπεδο, μέσα από την πορεία του μύθου, προβάλλεται ένα δεσποτικό σύστημα διακυβέρνησης το οποίο προκαλεί την απολυτή κοινωνική αδικία, στο επίκεντρο της οποίας βρίσκεται ο σιδεράς Καβέ (Kaveh). Εδώ γίνεται προσπάθεια να κατανοηθούν διαμορφωμένες απόψεις για το χαρακτήρα του δικαίου, της αδικίας και μέθοδοι επίλυσής τους. Στο τρίτο κεφάλαιο, με τίτλο «Οι κοινωνικές δομές στο βασιλικό σύστημα», επιχειρείται με αναλυτικό τρόπο, σε σχέση με όλα όσα έχουν προηγηθεί στα προηγούμενα κεφάλαια, να αποσαφηνισθούν οι κοινωνικοπολιτικές δομές του δεσποτικού συστήματος διακυβέρνησης των Περσών. Τα πιο αξιοσημείωτα στοιχεία τα οποία προκύπτουν είναι ότι το πανάρχαιο κοσμογονικό στοιχείο, η πρωταρχική εμφάνιση της ζωής, καθώς και η αρχή της εξουσίας συνιστούν ένα αξεδιάλυτο όλο. Η δεσποτική εξουσία εμφανίζεται έτσι να υπερέχει της κοινωνίας και της πολιτικής ζωής σε όλες τις εκφάνσεις της. Αυτές οι παρατηρήσεις συνεισφέρουν στην κατανόηση του πολιτικού συστήματος των Περσών, το οποίο στην ιστορική διαδρομή του έχει διατηρήσει την ουσία αυτής της σύλληψης παρά τις όποιες μετασχηματιστικές δυναμικές που παρατηρούνται στην εξέλιξή του. Η ίδια πορεία σκέψης συνεχίζεται και στο τέταρτο κεφάλαιο, με τίτλο «Ο μύθος του Ατζίντεχαγγ, του κακού βασιλιά». Οι θρησκευτικές αντιλήψεις μετατρέπονται σε μηχανισμούς και σύνολα συμπαγών εννοιών, που εξυπηρετούν την άσκηση της εξουσίας. Στο πέμπτο κεφάλαιο με τίτλο «Ιστορική γεωγραφία και χώροι», αναλύονται χαρακτηριστικές ιστορικές και γεωγραφικές συνιστώσες των εκφράσεων της εξουσίας, όπως διαφαίνονται από το μύθο του Καβέ. Υποστηρίζεται ότι η αντοχή στοιχείων του μύθου μέσα στο ευρύ γεωγραφικό και ιστορικό πεδίο ανάπτυξης της Περσικής κοσμοθεωρίας και κυριαρχίας. \r\n Στο έκτο κεφάλαιο, το οποίο φέρει τον τίτλο «Η ελληνική μυθολογία», επιχειρείται μια άντληση από το ελληνικό μυθικό υλικό στοιχείων που θα συνεισέφεραν σε μια αντιπαραβολή του με τους μυθικούς κόσμους των Περσών και των Κούρδων. Στο έβδομο κεφάλαιο, με τον τίτλο «Η Θεοκρατική εξουσία και η θέση της στον αρχαίο Ελληνικό πολιτισμό: Η πηγή του μύθου του Προμηθέα», η επικέντρωση αφορά στο προμηθεϊκό κύκλο με στόχο να κατανοηθεί η διαδικασία και ο τρόπος μεταβίβασης της εξουσίας από τα θεοκρατικά και τα δεσποτικά καθεστώτα προς άλλα πολιτικά συστήματα και υποστηρίζεται ότι το ελληνικό κοσμοσύστημα ανέδειξε δημοκρατικές μορφές άσκησης της εξουσίας, επειδή απέκλεισε τη δυνατότητα επιστροφής σε θεοκρατικά καθεστώτα. Στο όγδοο κεφάλαιο, το οποίο έχει τίτλο: «Παράλληλοι μύθοι: οι δυο ήρωες ως κοινή αντίδραση», αναζητώνται τα κοινά στοιχεία καθώς και οι διαφορές των δύο μυθικών παραδόσεων, του Καβέ και του Προμηθέα. Από τη μία προβάλλεται ο Καβέ και η τραγική ταπείνωσή του με την απόλυτη αποδοχή της και από την άλλη η ηρωική άρνηση της μοίρας από τον Προμηθέα. Η υποψήφια υποστηρίζει ότι στον Περσικό κόσμο ο Καβέ ουσιαστικά υποκαθιστά την κοινωνία, ενώ η στάση του για επίλυση της αδικίας οδηγεί στην αναγνώριση της δυνατότητας να υπάρξει ένας αγαθός και ενάρετος άρχων. Επιπλέον όμως αυτή η προσέγγιση για μια ακόμη φορά υποδεικνύει στον μύθο του Καβέ την προϋπάρχουσα φύση του πολιτικού συστήματος έναντι όλων των άλλων κοινωνικών δυνάμεων. Η στάση και η κατάληξη του Τιτάνα Θεού Προμηθέα αντιθέτως διαφοροποιεί από την αρχή τον υπάρχοντα κόσμο και φέρνει την νέα εποχή: η κλοπή της φωτιάς και η χορηγία της στους ανθρώπους δημιουργεί μια νέα κοινωνική ζωή αποσυνδεμένη από τα κοσμολογικά ή άλλα πρωταρχικά μυθικά στοιχεία. Στο ένατο κεφάλαιο, με τον τίτλο «Ο Καύκασος, ένας και μοναδικός τόπος. Οι χώροι, οι λόγοι, οι πρωταγωνιστές της τιμωρίας στα δυο έργα: Η τιμωρία του κακού βασιλιά και του φιλάνθρωπου Προμηθέα» αναζητείται η σημασία του πολιτικού χώρου που διαμορφώνουν οι τρόποι της τιμωρίας των προσώπων. Το δέκατο κεφάλαιο, με τον τίτλο «Ο μύθος του Καβέ και η τέχνη της πολιτικής», παρουσιάζεται μια "ανάγνωση" του Κουρδικού κόσμου με οπτικές που σηματοδοτεί ο μύθος του Καβέ για την κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα. Η σχέση του ήρωα Καβέ με τον Κουρδικό λαό εμφανίζεται να είναι διαφορετική σε σύγκριση με την αντίστοιχη σχέση του ήρωα στον Περσικό κόσμο. Για την υποψήφια η φύση του ηρωισμού στον Κουρδικό κόσμο και όλα όσα εξιστορεί ο μύθος του Καβέ προάγουν ένα κοινωνικό πρότυπο το οποίο έχει τη δύναμη να αμφισβητεί και να διεκδικεί ένα καλύτερο μέλλον. Το πρότυπο αυτό ανιχνεύεται και στη μεταγενέστερη γραμματεία των Κούρδων, γεγονός που υποδεικνύει ότι ο Καβέ σε παράλληλη κατά κάποιο τρόπο διαδρομή με τον Προμηθέα προβάλλεται στον Κουρδικό κόσμο ως πρόσωπο της κοινωνίας, που αρνείται την ταπείνωση, και, καθώς μεταστοιχειώνεται σε ελπίδα, εκφράζει την αντίθεση προς τις απολυταρχικού τύπου εξουσιαστικές μορφές. Η τριμελής επιτροπή θεωρεί ότι η υπό κρίση διατριβή εμπεριέχει όλα εκείνα τα στοιχεία που κατά νόμο επιτρέπουν τη δημόσια υποστήριξή της και προς τούτο εισηγείται στην συνέλευση του Τμήματος Κοινωνιολογίας τη συγκρότηση της επταμελούς εξεταστικής επιτροπής για τη δημόσια εξέταση της διατριβής. Η υποψήφια ως φορέας μιας πολιτισμικής και επιστημονικής παράδοσης διαφορετικής από την κοινώς λεγόμενη ευρωπαϊκή μπόρεσε να συγκροτήσει ένα πεδίο συνάντησής τους. Είναι ευτυχές το γεγονός ότι αυτό συνέβη με μια εργασία που πλουτίζει την ισχνή εξάλλου σχετική ελληνική επιστημονική παραγωγή και παρουσιάζει ένα κόσμο, με τον οποίο οι απώτερες σχέσεις του ελληνισμού υπήρξαν εντατικές, αλλά σήμερα έχει ξεχαστεί και είναι έν πολλοίς άγνωστος. Η υποψήφια επεχείρησε να υποδείξει μια συγκερασμένη ανάγνωση των δύο εκδοχών, της περσικής και της κουρδικής, του μύθου του Καβέ με τον ελληνικό μύθο του Προμηθέα, από την οποία κερδισμένος βγαίνει βεβαίως ο Καβέ και ό,τι αυτό σημαίνει για τις σύγχρονες συγκροτήσεις του μυθικού φαντασιακού των Κούρδων. Η τριμελής επιτροπή επισημαίνει ειδικότερα ορισμένες ασάφειες, που εδώ κι εκεί παρατηρούνται και προέρχονται είτε από γλωσσικές αδυναμίες είτε και από συνακόλουθες δυσκολίες πλήρους αφομοίωσης της ελληνικής κοσμοαντίληψης. Η κρίση αυτή αντισταθμίζεται κατά κάποιο τρόπο από τον προσανατολισμό της υποψήφιας να επιδράσει θετικά στις διαδικασίες πολιτισμικής χειραφέτησης της δικής της εθνικής κοινωνίας.