Ο λαϊκισμός στην αντίληψη των πολιτών: ένα εννοιολογικό και μεθοδολογικό μοντέλο ψυχολογικών μοτίβων, πολιτικών στάσεων και αξιολόγησης πολιτικών ηγετών

Η παρούσα διπλωματική έρευνα εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες αντιλαμβάνονται την λαϊκιστική πολιτική επικοινωνία, δίνοντας έμφαση στον ρόλο του ρητορικού ύφους του λόγου, σε επίπεδο ηγετών, και των διακριτών συναισθημάτων και των ατομικών ιδεολογικών προδιαθέσεων στη διαμόρφωση της απόδοσης ετικετών «λαϊκισμού», στο επίπεδο των πολιτών. Βασιζόμενη σε θεωρητικές προόδους στην πολιτική ψυχολογία και σε πρόσφατες κριτικές της έρευνας για τον λαϊκισμό, υιοθετεί ένα πλαίσιο εστιασμένο στον δέκτη, ο οποίος αντιμετωπίζει τον λαϊκισμό ως ρητορικό ύφος, και όχι ως κατ’ανάγκη μια σταθερή ιδεολογική κατηγορία. Σε ένα πειραματικό σχέδιο 3x2 (ιδεολογικό περιεχόμενο: αριστερό, κεντρώο, δεξιό) × (ρητορικό ύφος: λαϊκιστικό, ουδέτερο) μεταξύ υποκειμένων, οι συμμετέχοντες (N = 33) εκτέθηκαν σε έξι σύντομα σενάρια που αντιστοιχούσαν σε φανταστικούς πολιτικούς. Μετά από κάθε σενάριο, οι συμμετέχοντες βαθμολόγησαν τον αντιληπτό λαϊκισμό στη ρητορική του κάθε ηγέτη, και ανέφεραν τα επίπεδα θυμού και άγχους. Επιπλέον, μετρήθηκαν ατομικές διαφορές στις λαϊκιστικές στάσεις και στην αυτοτοποθέτηση ιδεολογίας, με τη λογική του άξονα αριστεράς-δεξιάς. Τα αποτελέσματα ανέδειξαν ότι το ρητορικό ύφος ήταν ο ισχυρότερος και πιο σταθερός προγνωστικός παράγοντας του αντιληπτού λαϊκισμού σε όλες τις ιδεολογικές συνθήκες. Η λαϊκιστική διατύπωση (χαρακτηριζόμενη από αντι-ελιτιστική τάση και εστίαση στον λαό) αύξανε σημαντικά τον αντιληπτό λαϊκισμό σε σχέση με ουδέτερα, ιδεολογικά παρόμοια μηνύματα. Οι συναισθηματικές αντιδράσεις έδειξαν ασθενέστερα αποτελέσματα: ο θυμός παρουσίαζε μια μέτρια θετική συσχέτιση με τις αντιλήψεις λαϊκισμού, ενώ το άγχος δεν είχε σταθερή επίδραση. Ειδικότερα, οι λαϊκιστικές στάσεις δεν προέβλεπαν χαμηλότερη απόδοση λαϊκισμού, εγείροντας πιθανές ανησυχίες για εννοιολογική επικάλυψη και ταυτολογία στη μέτρηση. Τα ευρήματα αυτά παρέχουν εμπειρική στήριξη για την αντιμετώπιση του λαϊκισμού ως αντιληπτού στυλιστικού σήματος και όχι ως σταθερού ιδεολογικού προγράμματος, καθώς και για την ενσωμάτωση παραγόντων σε επίπεδο μηνύματος και δέκτη στη μελέτη του. Θεωρητικά, τα αποτελέσματα συνάδουν με σχεσιακές και πολυεπίπεδες προσεγγίσεις στην πολιτική αντίληψη, υπογραμμίζοντας την ανάγκη επανεξέτασης του τρόπου με τον οποίο ο λαϊκισμός επιχειρηματολογείται και αναγνωρίζεται από τα ποικιλόμορφα, δυναμικά και σύνθετα υποκείμενα που συνθέτουν «τον λαό».