Ο λαϊκισμός στην αντίληψη των πολιτών: ένα εννοιολογικό και μεθοδολογικό μοντέλο ψυχολογικών μοτίβων, πολιτικών στάσεων και αξιολόγησης πολιτικών ηγετών

Abstract

Η παρούσα διπλωματική έρευνα εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες αντιλαμβάνονται την λαϊκιστική πολιτική επικοινωνία, δίνοντας έμφαση στον ρόλο του ρητορικού ύφους του λόγου, σε επίπεδο ηγετών, και των διακριτών συναισθημάτων και των ατομικών ιδεολογικών προδιαθέσεων στη διαμόρφωση της απόδοσης ετικετών «λαϊκισμού», στο επίπεδο των πολιτών. Βασιζόμενη σε θεωρητικές προόδους στην πολιτική ψυχολογία και σε πρόσφατες κριτικές της έρευνας για τον λαϊκισμό, υιοθετεί ένα πλαίσιο εστιασμένο στον δέκτη, ο οποίος αντιμετωπίζει τον λαϊκισμό ως ρητορικό ύφος, και όχι ως κατ’ανάγκη μια σταθερή ιδεολογική κατηγορία. Σε ένα πειραματικό σχέδιο 3x2 (ιδεολογικό περιεχόμενο: αριστερό, κεντρώο, δεξιό) × (ρητορικό ύφος: λαϊκιστικό, ουδέτερο) μεταξύ υποκειμένων, οι συμμετέχοντες (N = 33) εκτέθηκαν σε έξι σύντομα σενάρια που αντιστοιχούσαν σε φανταστικούς πολιτικούς. Μετά από κάθε σενάριο, οι συμμετέχοντες βαθμολόγησαν τον αντιληπτό λαϊκισμό στη ρητορική του κάθε ηγέτη, και ανέφεραν τα επίπεδα θυμού και άγχους. Επιπλέον, μετρήθηκαν ατομικές διαφορές στις λαϊκιστικές στάσεις και στην αυτοτοποθέτηση ιδεολογίας, με τη λογική του άξονα αριστεράς-δεξιάς. Τα αποτελέσματα ανέδειξαν ότι το ρητορικό ύφος ήταν ο ισχυρότερος και πιο σταθερός προγνωστικός παράγοντας του αντιληπτού λαϊκισμού σε όλες τις ιδεολογικές συνθήκες. Η λαϊκιστική διατύπωση (χαρακτηριζόμενη από αντι-ελιτιστική τάση και εστίαση στον λαό) αύξανε σημαντικά τον αντιληπτό λαϊκισμό σε σχέση με ουδέτερα, ιδεολογικά παρόμοια μηνύματα. Οι συναισθηματικές αντιδράσεις έδειξαν ασθενέστερα αποτελέσματα: ο θυμός παρουσίαζε μια μέτρια θετική συσχέτιση με τις αντιλήψεις λαϊκισμού, ενώ το άγχος δεν είχε σταθερή επίδραση. Ειδικότερα, οι λαϊκιστικές στάσεις δεν προέβλεπαν χαμηλότερη απόδοση λαϊκισμού, εγείροντας πιθανές ανησυχίες για εννοιολογική επικάλυψη και ταυτολογία στη μέτρηση. Τα ευρήματα αυτά παρέχουν εμπειρική στήριξη για την αντιμετώπιση του λαϊκισμού ως αντιληπτού στυλιστικού σήματος και όχι ως σταθερού ιδεολογικού προγράμματος, καθώς και για την ενσωμάτωση παραγόντων σε επίπεδο μηνύματος και δέκτη στη μελέτη του. Θεωρητικά, τα αποτελέσματα συνάδουν με σχεσιακές και πολυεπίπεδες προσεγγίσεις στην πολιτική αντίληψη, υπογραμμίζοντας την ανάγκη επανεξέτασης του τρόπου με τον οποίο ο λαϊκισμός επιχειρηματολογείται και αναγνωρίζεται από τα ποικιλόμορφα, δυναμικά και σύνθετα υποκείμενα που συνθέτουν «τον λαό».This study investigates how citizens perceive populist political communication, placing emphasis on the role of rhetorical style, discrete emotions, and individual ideological predispositions in shaping attribution of “populist” labels. Drawing on theoretical advances in political psychology and recent critiques of populism research, it adopts a receiver-centred framework that treats populism as a rhetorical style, rather than a fixed ideological category. A 3x2 (ideological content: left, centre, right) × (rhetorical style: populist, neutral) within-subjects experimental design exposed participants (N = 33) to six short vignettes portraying fictional politicians. After each vignette, participants rated perceived populism and reported levels of anger and anxiety. Additionally, individual differences in populist attitudes and left–right self-placement were measured. Results revealed that rhetorical style was the strongest and most consistent predictor of perceived populism across all ideological conditions. Populist phrasing (characterised by anti-elitism and people-centrism) significantly increased perceived populism relative to neutral, ideologically similar messages. Emotional responses showed weaker effects: anger displayed a modest positive association with populist perceptions, whereas anxiety had no consistent impact. In particular, populist attitudes failed to predict lower attribution of populism, raising potential concerns about conceptual overlap and measurement tautology. These findings offer empirical support for treating populism as a perceived stylistic signal rather than a stable ideological programme, and for integrating message-level and receiver-level factors in its study. Theoretically, the results align with interactionist approaches to political perception, highlighting the need to reconsider how populism is operationalised and recognised by the diverse, individualised and complex entities that make up 'the people'.