Πτυχές του καπνικού ζητήματος κατά τη διάρκεια της κατοχής και της πρώτης μεταπολεμικής περιόδου

Η παρούσα εργασία αποτελεί μια προσπάθεια διερεύνησης και κατανόησης ορισμένων ειδικών ζητημάτων της ελληνικής «καπνικής οικονομίας» κατά τη διάρκεια της Κατοχής και της πρώτης μεταπολεμικής περιόδου. Το πρώτο μέρος, η βάση της εργασίας, αποτελεί μια επισκόπηση των όρων λειτουργίας του συστήματος εμπορικής και βιομηχανικής αξιοποίησης των ελληνικών ανατολικών καπνών που εγκαθίδρυσαν οι γερμανικές αρχές κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Αναδεικνύεται η διαδικασία απόσπασης των εγχώριων αποθεμάτων καπνού και η μεταφορά τους στην επικράτεια του Ράιχ για λογαριασμό γερμανικών καπνοβιομηχανιών, η εξέλιξη της εγχώριας καπνοκαλλιέργειας και η λειτουργία της εγχώριας καπνοβιομηχανίας. Στο Δεύτερο Μέρος της εργασίας παρουσιάζεται η ιδιόρυθμη κοινωνική και πολιτική συγκυρία της πρώτης περιόδου μετά την απελευθέρωση, η οποία σφραγίζεται από την στρατιωτική και πολιτική περιθωριοποίηση του «εσωτερικού εχθρού», αλλά και την ατιμωρησία όσων κατηγορήθηκαν για οικονομική συνεργασία με τους στρατούς κατοχής. Αναδεικνύεται επίσης το ζήτημα των όρων της εμπορικής αξιοποίησης των λεγάμενων «διασωθέντων καπνών» της Ανατολικής Μακεδονίας-Θράκης και των κοινωνικών και πολιτικών αντιπαραθέσεων που πυροδότησε, η κατάληξη του οποίου αντικατοπτρίζει τις γενικότερες εξελίξεις στο κεντρικό πολιτικό επίπεδο. Οι διασωθείσες αυτές ποσότητες καπνών τις οποίες είχαν αποσπάσει από τους παραγωγούς τις περιοχής οι συνεργαζόμενοι με τις βουλγαρικές αρχές κατοχής καπνεμπορικοί οίκοι, το φθινόπωρο του 1944 πέρασαν υπό τον έλεγχο εαμικών καπνοπαραγωγικών και καπνεργατικών οργανώσεων περιοχής και ανακυρήχθηκαν «λαϊκή περιουσία». Ακολούθησε, έπειτα από τη λήξη της δεκεμβριανής σύγκρουσης και την ανακατάληψη της υπαίθρου από τα σώματα της Εθνοφυλακής και των βρετανικών στρατιωτικών δυνάμεων, η ανακύρηξή τους από την κυβέρνηση Πλαστήρα ως «λεία πολέμου» και η εκποίηση μέρους τους στην εγχώρια καπνοβιομηχανία. Εν συνεχεία αναδεικνύεται το πλαίσιο επανενεργοποίησης του παραγωγικού δυναμικού της εγχώριας καπνοβιομηχανίας στις μεταπολεμικές συνθήκες, το οποίο χαρακτηρίζεται - παρά τις αντίθετες προϋποθέσεις- από την πλήρη επαναφορά στο προπολεμικό καθεστώς του «ελεύθερου συναγωνισμού», η δημόσια αντιπαράθεση για την ομαλοποίηση του καθεστώτος διανομής του παραγόμενου προϊόντος στην εγχώρια κατανάλωση και τα περιθώρια συνδικαλιστικής και πολιτικής δράσης του εργατικού προσωπικού στα χρόνια του εμφυλίου. Στο Δεύτερο μέρος αναδεικνύεται το χρονικό της πολιτικής αποκατάστασης του καπνεμπόρου Τακβόρ Τακβοριάν, Γάλλου υπηκόου, καταδικασθέντος το 1946 από το Ειδικό Δικαστήριο Δοσιλόγων Κομοτηνής για οικονομική συνεργασία με τον εχθρό. Η περίπτωση του Τακβοριάν δεν αποτελεί μια ενδεικτική περίπτωση δωσίλογου ο οποίος αποκαταστάθηκε από όργανα του ελληνικού κράτους, καθώς, έχοντας στενές διασυνδέσεις μεταπολεμικά με το Γαλλικό Μονοπώλιο Καπνού, θα καταφέρει να εγγράψει το ζήτημα της ευνοϊκής επίλυσης της υπόθεσής του στο πλέγμα των ελληνογαλλικών εμπορικών συναλλαγών της πρώτης μεταπολεμικής περιόδου. Στο Τρίτο και τελευταίο μέρος της εργασίας παρουσιάζεται η εξέλιξη του ελληνογερμανικού εμπορίου καπνού κατά την πρώτη μεταπολεμική περίοδο και έως τις αρχές της δεκαετίας του 1960 και οι προσπάθειες των ελληνικών κυβερνήσεων να επαναφέρουν τα ελληνικά ανατολικά καπνά στους παραγωγικούς προσανατολισμούς της γερμανικής καπνοβιομηχανίας. Εγχείρημα εξαιρετικά δύσκολο, το οποίο συνοδεύτηκε από την απαλλαγή Γερμανών κατηγορούμενων γτα εγκλήματα πολέμου. Από το 1945, στη σημαίνουσα για την ελληνική εξαγώγιμη καπνοπαραγωγή γερμανική αγορά, όπως άλλωστε και στην υπόλοιπη (δυτικο)ευρωπαϊκή αγορά, σημειώνεται μια σειρά μετασχηματισμών και αλληλεπιδράσεων, στο επίκεντρο των οποίων βρίσκεται η ανυποχώρητη στάση του αμερικανικού καπνεμπορικού κεφαλαίου για την προνομιακή κατάκτηση νέων αγορών και την υποχρεωτική απορρόφηση των πλεοναζόντων αμερικανικών αποθεμάτων. Παράγωγο των διεργασιών αυτών αποτέλεσε τελικά η μεταστροφή των καπνιστικών συνηθειών του ευρωπαϊκού καταναλωτικού κοινού μέσω της απώθησης του αμιγούς ανατολικού τσιγάρου και της υποκατάστασης του από τα τσιγάρα American blend, τα οποία παράγονταν από αμερικανικές ποικιλίες αναμειγνυόμενες με μικρότερο ποσοστό ανατολικών καπνών.