Κοινωνικές αναπαραστάσεις των «Ελλήνων» και των «ξένων» από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 μέχρι και σήμερα: εξουσία και αντιστάσεις μέσα από το πρίσμα της βίας

Αντικείμενο της παρούσας διατριβής είναι η συγκρότηση της παράνομης μετανάστευσης στη σύγχρονη Ελλάδα. Η διατριβή στοχεύει να εντοπίσει και να εκθέσει τις διαδικασίες κοινωνικής παραγωγής της ιεραρχικής διχοτόμησης μεταξύ «κανονικών» Ελλήνων πολιτών και «παράνομων ξένων». Το υλικό της έρευνας αντλείται από τρεις διαφορετικές περιοχές του δημόσιου λόγου. Πιο συγκεκριμένα: α) αναλύεται η εγχώρια νομοθεσία για τη μετανάστευση αλλοδαπών και θεμελιώδη κείμενα του διεθνούς δικαίου και της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη μετανάστευση και την «παράνομη» μετανάστευση• β) επισκοπείται η διεθνής και εγχώρια επιστημονική συζήτηση για την «παράνομη» μετανάστευση και αναλύονται κείμενα διεθνών οργανισμών• γ) καθίσταται αντικείμενο ανάλυσης ο λόγος του εγχώριου τύπου μεγάλης κυκλοφορίας όσον αφορά τους τρόπους με τους οποίους κάλυψε τις πρώτες τρεις ημέρες της απεργίας πείνας που πραγματοποίησαν 300 (περίπου) άνδρες μετανάστες σε χώρο της Νομικής Αθηνών τον Ιανουάριο του 2011. Η μέθοδος που αξιοποιείται είναι η ανάλυση λόγου, διαμέσου της οποίας διερευνώνται οι διαδικασίες μορφοποίησης του «προβλήματος» της παράνομης μετανάστευσης στην Ελλάδα σήμερα και των βασικών χαρακτηριστικών του υποκειμένου που εμπίπτει στο πεδίο της, του «λαθρομετανάστη». Η έρευνα επιδιώκει να εντοπίσει και να παρουσιάσει τις διαιρετικές πρακτικές διαμέσου των οποίων περιχαρακώνεται και περιφρουρείται η κοινωνική περιοχή της μεταναστευτικής παρανομίας. Βασική προϋπόθεση και, ταυτόχρονα, στόχευση του εγχειρήματος της διατριβής είναι η απομάκρυνση της μεταναστευτικής παρανομίας από το πεδίο των φυσικών αντικειμένων τα οποία δεν επιδέχονται συζήτησης. Δεν υπήρχαν πάντοτε «παράνομοι μετανάστες-τριες», ούτε η συγκεκριμένη κατηγορία αφορούσε πάντοτε αποκλειστικά τους «ξένους». Όπως υποδεικνύει η έρευνα, η σύγχρονη μεταναστευτική παρανομία είναι προϊόν της αμοιβαίας επίδρασης, του ανταγωνισμού, μεταξύ των κοινωνικών δυνάμεων που κινητοποιούν τις παγκόσμιες μεταναστεύσεις και εκείνων που επιδιώκουν να τις αναχαιτίσουν ή/και να τις διαχειριστούν επωφελώς. Η δράση του κράτους, η δυναμική τις κεφαλαιακής σχέσης, η ισχύς της εθνικής κυριαρχίας και η ανάδυση μορφών υπερεθνικής διακυβέρνησης των μεταναστεύσεων, συνιστούν κρίσιμες διαστάσεις συγκρότησης της παράνομης μετανάστευσης ως ζητήματος της δημόσιας σφαίρας. Η έρευνα ανέδειξε τη σημασία του νόμου στη συγκρότηση των ταξινομικών ζευγών Έλληνες/αλλοδαποί, Ευρωπαίοι πολίτες/υπήκοοι τρίτων χωρών, νόμιμοι/παράνομοι μετανάστες-τριες. Διαμέσου της νομικής εξουσίας συγκροτείται μια κοινωνική ιεραρχία στην κορυφή της οποίας βρίσκονται τα υποκείμενα που εμπίπτουν στις εθνικές προδιαγραφές και σ’ εκείνες της ευρωπαϊκής ιθαγένειας. Κάτω απ’ αυτούς βρίσκονται οι νόμιμοι (μη κοινοτικοί) αλλοδαποί ενώ στο βυθό της κλίμακας τοποθετούνται οι «παράνομοι», οι οποίοι θεωρούνται ως οι κατ’ εξοχήν ξένοι. Η ανάλυση λόγου του τύπου κατέδειξε την απειλή ανατροπής της ιεραρχικής τάξης που συνιστά η αξίωση για δημόσια παρουσία και δράση των «παράνομων» μεταναστών. Η μελέτη της αναπαράστασης των μεταναστεύσεων με όρους ρευστότητας (μεταναστευτικά κύματα, μεταναστευτικές ροές) τόσο στο λόγο της επιστήμης και της διαμόρφωσης πολιτικής όσο και σ’ εκείνον του τύπου, δείχνει ότι η εγγραφή της μετανάστευσης στο πεδίο των φυσικών φαινομένων -όπως η πλημμύρα- προδιαγράφει ένα συγκεκριμένο είδος διαχείρισής της ακυρώνοντας την υποκειμενική αυτενέργεια των μεταναστών-τριών. Η διατριβή υποστηρίζει ότι είναι κρίσιμη η συμβολή αυτού του διάχυτου «ρευστού» λόγου στη συλλήβδην αντιμετώπιση των μεταναστών-τριών, ιδιαίτερα των «παρανόμων», ως αντικειμένων κρατικής διαχείρισης. Μέσα από τη διερεύνηση διαφορετικών διαστάσεων του δημόσιου λόγου και τη διαμόρφωση μιας συνθετικής προσέγγισης των διαφορετικών όψεων της μεταναστευτικής παρανομίας, η διατριβή συγκροτεί ένα ευρύ και ιστορικά εντοπισμένο εγχείρημα το οποίο εξετάζει την κοινωνική παραγωγή της «λαθρομετανάστευσης» στη σύγχρονη Ελλάδα και στις «υψηλές» περιοχές του νόμου και της επιστήμης αλλά και σ’ εκείνες της «καθημερινής» δημόσιας σφαίρας.