Ο ρόλος της εργασίας στην κοινωνική επανένταξη: στάσεις αποφυλακισμένων και εργοδοτών

Στόχο της παρούσας μελέτης αποτελεί, η διερεύνηση του ρόλου που διαδραματίζει η εργασιακή απασχόληση των αποφυλακισθέντων, ως παράγοντας ομαλότερης κοινωνικής επανένταξης και μείωσης της υποτροπής και η διερεύνηση των στάσεων και των αντιλήψεων τόσο των αποφυλακισθέντων, όσο και των εργοδοτών, σε σχέση με αυτό το ζήτημα. Αντικείμενο μελέτης και βασική ερευνητική υπόθεση της εργασίας αποτελεί το ερώτημα: «εάν και κατά πόσο η εργασία αποτελεί συστατικό στοιχείο κοινωνικής επανένταξης». Αναλυτικότερα, η μελέτη ξεκινά με μια εισαγωγή, κατά την οποία αναλύεται η έννοια της κοινωνικής επανένταξης, η συνταγματική της θεμελίωση και η διασύνδεση της εργασίας με την σκοπιμότητα της ποινής, δηλαδή τη μεταχείριση του δράστη με σκοπό την «επανακοινωνικοποίηση» του. Παράλληλα γίνεται μια σύντομη ιστορική ανασκόπηση της έννοιας της «επανακοινωνικοποίησης», για να γίνει ευρύτερα κατανοητό το πώς φθάσαμε σήμερα στη θεμελίωση του δικαιώματος των αποφυλακισμένων στην κοινωνική τους επανένταξη, σύμφωνα με την σύγχρονη αντίληψη για την ποινική μεταχείριση, η οποία αναγνωρίζει τους κρατούμενους όχι ως «αντικείμενα παρέμβασης», αλλά ως φορείς δικαιωμάτων και ενεργούς μετόχους σε «διαδικασίες αλλαγής». Στο Α’ Μέρος της παρούσας μελέτης προσεγγίζεται ο ρόλος που διαδραματίζει η εργασία στην επανένταξη. Πιο συγκεκριμένα το πρώτο κεφάλαιο του Α’ μέρους, πραγματεύεται τους λόγους για τους οποίους η εργασία αποτελεί συστατικό στοιχείο κοινωνικής επανένταξης, καθώς και γιατί αυτή συμβάλει στη μείωση της υποτροπής και στην «αποχή» από το έγκλημα. Επιπρόσθετα γίνεται μια εκτενής αναφορά στην εργασία και στο ρόλο που αυτή διαδραματίζει στην επανένταξη, τόσο κατά την εκτέλεση μίας στερητικής της ελευθερίας ποινής, όσο και μετά την οριστική αποφυλάκιση. Ταυτοχρόνως προσεγγίζεται ο τρόπος διάρθρωσης της εργασίας, στα καταστήματα κράτησης κλειστού τύπου, σε αντιπαραβολή με τα καταστήματα κράτησης ανοιχτού τύπου, ενώ παράλληλα αναλύεται και η ρόλος της εργασίας εκτός φυλακής, ως ενναλακτική έκτιση της ποινής. Στο δεύτερο κεφαλαίο του Α’ Μέρους γίνεται μια προσπάθεια ανάδειξης των ευάλωτων κοινωνικών ομάδων σε συνάρτηση με την επαγγελματική του ένταξη μετά την αποφυλάκιση και συγκεκριμένα, των ανηλίκων παραβατών, των αποφυλακισμένων γυναικών και των αποφυλακισμένων ατόμων που αντιμετωπίζουν προβλήματα ουσιοεξάρτησης. Ακολούθως, στο τρίτο κεφάλαιο, προσεγγίζεται ο ποινικός στιγματισμός ως πρόσκομμα στην επανένταξη, αναδεικνύοντας πως ο ποινικός στιγματισμός συμβάλει στον κοινωνικό αποκλεισμό των αποφυλακισμένων ατόμων και αντιστοίχως, πως το ποινικό μητρώο καθαυτό, μπορεί να αποκόψει τα αποφυλακισμένα άτομα από το εργασιακό περιβάλλον. Στο Β’ Μέρος της παρούσας μελέτης γίνεται μια προσπάθεια καταγραφής του θεσμικού πλαισίου και των πολιτικών εργασιακής επανένταξης στην Ελλάδα σε συνδυασμό με αντίστοιχες στην Ευρώπη. Πιο συγκεκριμένα παρουσιάζονται διάφορα παραδείγματα προγραμμάτων και καλών πρακτικών, τα οποία εφαρμόζονται τόσο κατά τη διάρκεια της φυλάκισης, όσο και μετά την οριστική απόλυση των καταδίκων, δίνοντας έμφαση στην εργασία και στην εκπαίδευση και κινούμενα με γνώμονα την ενίσχυση της εργασιακής ένταξης μετά την αποφυλάκιση. Παράλληλα αναλύονται διάφορα παραδείγματα καλών πρακτικών υπό το πρίσμα της κοινωνικής επιχειρηματικότητας, με τη μορφή κοινωνικών συνεταιριστικών επιχειρήσεων, οι οποίες έχουν ως στόχο την εργασιακή απασχόληση των αποφυλακισμένων, τόσο κατά τη διάρκεια του εγκλεισμού σε σωφρονιστικό κατάστημα, όσο και μετά, κατά τη διαδικασία επανένταξης. Τέλος στο Β’ Μέρος παρουσιάζονται και οι πολιτικές εργασιακής επανένταξης που αφορούν την ελληνική εμπειρία. Στο Γ’ μέρος, το οποίο αποτελεί το ερευνητικό μέρος της παρούσας μελέτης, γίνεται αρχικά μια προσπάθεια ανασκόπησης της διεθνούς ερευνητικής εμπειρίας με σκοπό να προσεγγιστούν τα κυριότερα ερευνητικά πορίσματα, τα οποία έχουν προκύψει από έρευνες στάσεων, τόσο των εργοδοτών, όσο και των αποφυλακισμένων, σε σχέση με το ζήτημα της εργασιακής ένταξης μετά την αποφυλάκιση. Έπειτα ακολουθεί η ποιοτική διερεύνηση των στάσεων των εργοδοτών και των αποφυλακισμένων. Η παρούσα πιλοτική έρευνα επιχειρεί να διερευνήσει τον ρόλο που διαδραματίζει η εργασιακή απασχόληση των αποφυλακισθέντων, ως παράγοντας ομαλότερης κοινωνικής επανένταξης και μείωσης της υποτροπής και τη διερεύνηση των στάσεων και των αντιλήψεων τόσο των αποφυλακισθέντων όσο και των εργοδοτών, σε σχέση με αυτό το ζήτημα. Η προσέγγιση πραγματοποιείται μέσα από τις απόψεις ανθρώπων που έχουν αποφυλακισθεί και εργοδοτών με στόχο να αναδειχθεί το πλαίσιο των ευνοϊκών και δυσχεραντικών παραγόντων εργασιακής επανένταξης της συγκεκριμένης κατηγορίας πολιτών. Εκτενέστερα, παρουσιάζεται αρχικά, η μεθοδολογία της έρευνας, όπου η επιλογή των ερωτώμενων έγινε με την μέθοδο της δειγματοληψίας κριτηρίου, που εντάσσεται στη δειγματοληψία σκοπιμότητας και η μέθοδος ανάλυσης που ακολουθήθηκε ήταν η μέθοδος ανάλυσης περιεχομένου. Στην συνέχεια ακολουθεί μια αναλυτική παράθεση των αποτελεσμάτων του ερευνητικού υλικού που συλλέχθηκε: α) σε σχέση με τις στάσεις των εργοδοτών και β) σε σχέση με τις στάσεις των αποφυλακισμένων, ενώ στο τέλος διατυπώνονται ορισμένα συμπεράσματα σε σχέση με τα πορίσματα της παρούσας πιλοτικής έρευνας, σε συνάρτηση με το κατά πόσο αυτά επιβεβαιώνουν ή διαψεύδουν τη διεθνή ερευνητική εμπειρία. Συνοψίζοντας, από τα πορίσματα τόσο της παρούσας πιλοτικής έρευνας, όσο και από την εν γένει μελέτη του ρόλου που διαδραματίζει η εργασία στην επανένταξη, επιβεβαιώνεται ότι η εργασία αποτελεί συστατικό στοιχείο κοινωνικής επανένταξης, λειτουργώντας ως προστατευτικός παράγοντας στην εκδήλωση της υποτροπής. Εν κατακλείδι στο τέλος της παρούσας μελέτης, γίνεται μια προσπάθεια να διατυπωθούν προτάσεις για την βελτίωση του υπάρχοντος θεσμικού πλαισίου.