Αντιθέσεις, αντιφάσεις και εσωτερικές συγκρούσεις στο ΠΑΣΟΚ την περίοδο 1974-1990: ερμηνευτικές όψεις της ιστορικής εξέλιξης του Ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού

Η παρούσα διατριβή αποτελεί μια απόπειρα ερμηνείας της κίνησης του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού την περίοδο 1974-1990, μέσα από την εξέλιξη του ηγεμονικού πολιτικού κόμματος εκείνης της περιόδου, του Πανελλήνιου Σοσιαλιστικού Κινήματος. Για την διατριβή ο κομματικός σχηματισμός, είναι μια δυναμική σχέση, η οποία διαμεσολαβεί πολιτικά την πάλη των τάξεων, όπως συγκεκριμένα εξελίσσεται σε τόπο και χρόνο. Ειδικότερα υιοθετούμε το αναλυτικό σχήμα του κόμματος ως διπλής συνάρθρωσης μεταξύ των σχέσεων εκπροσώπησης των κοινωνικών τάξεων και των σχέσεων νομιμοποίησης του καπιταλιστικού κράτους. Αρχικά παρουσιάζουμε ορισμένα βασικά σημεία της μαρξιστικής θεωρίας για το ζήτημα των κοινωνικών τάξεων, της κίνησης των εθνικών κοινωνικών σχηματισμών, των συγκεκριμένων χαρακτηριστικών της κίνησης των τάξεων εντός του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού, βασικά συμπερασμάτα της μαρξιστικής θεωρίας για το κράτος, αναλύσεις του κομματικού φαινομένου και βασικά χαρακτηριστικά της εξέλιξης των ευρωπαϊκών σοσιαλιστικών και σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων, θεωρώντας ότι το ΠΑΣΟΚ, αντανακλώντας συγκεκριμένες εθνικές ιδιομορφίες, εντάσσεται σ’ αυτή την πολιτική οικογένεια. Αφού ολοκληρώσουμε το εισαγωγικό μέρος καταλήγουμε στα ακόλουθα συμπεράσματα. Κατά την υπό εξέταση περίοδο στον ελληνικό κοινωνικό σχηματισμό κυριαρχεί ο μονοπωλιακός καπιταλισμός με την ιδιαιτερότητα της διευρυμένης αναπαραγωγής της απλής εμπορευματικής παραγωγής, όπως μορφοποιείται στο εκτεταμένο καθεστώς της μικροϊδιοκτησίας και της μικροπαραγωγής. Η μισθωτή εργασία είναι κυρίαρχη μορφή απασχόλησης, που όμως δεν υπερβαίνει το 50% του ΟΕΠ σε αντίθεση με τα συμβαίνοντα στους κοινωνικούς σχηματισμούς της Δυτ. Ευρώπης. Παράλληλα διαπιστώνουμε ότι στο ιμπεριαλιστικό στάδιο του καπιταλισμού, ιδιαίτερα κατά την υπό εξέταση περίοδο, κυρίαρχη είναι η δυναμική της συσσώρευσης κεφαλαίου σε παγκόσμια κλίμακα που διαμορφώνει ουσιαστικά τους όρους διεθνούς ενσωμάτωσης των εθνικών κοινωνικών σχηματισμών. Η διαδικασία εσωτερίκευσης της διεθνούς ενσωμάτωσης - στην οποία η παρούσα εργασία δίνει ιδιαίτερη έμφαση αναφορικά με τους όρους εξέλιξης του ΠΑΣΟΚ - συγκροτεί την υλικότητα του κράτους στη συνάρθρωσή της με την εγχώρια αστική τάξη. Ο ελληνικός κοινωνικός σχηματισμός ενσωματώνεται στο διεθνές πλαίσιο ως κυρίαρχος-κυριαρχούμενος παράγοντας μια ειδική μορφή καπιταλιστικού κράτους, το εξαρτημένο καπιταλιστικό κράτος, που με τη σειρά του υλοποιεί τις ηγεμονικές αστικές στρατηγικές ανάλογα με τη συγκυρία της πάλης των τάξεων. Αναλύουμε τη συγκεκριμένη ιδεολογικοπολιτική οριοθέτηση του ΠΑΣΟΚ, ως μάχιμου ρεύματος της σοσιαλιστικής αριστεράς, με τα ειδικότερα χαρακτηριστικά της ενότητας του εθνικού με τον κοινωνικό αγώνα σε μια αντιιμπεριαλιστική-αυτοδιαχειριστική προοπτική. Πρόκειται για τη στρατηγική του εθνικού και δημοκρατικού δρόμου για το σοσιαλισμό, που θα κωδικοποιηθεί ως στρατηγική του Τρίτου Δρόμου. Έχοντας προβεί σε μια σύντομη παρουσίαση βασικών εκδηλώσεων του γραφειοκρατικού φαινομένου, αναδεικνύουμε τη μορφοποίηση της κομματικής γραφειοκρατίας, με τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά δημοκρατικού συγκεντρωτισμού που διαμόρφωσε ως αποτέλεσμα της έντονης διετούς εσωκομματικής πάλης των ετών 1975 και 1976. Η σταθεροποίηση και εδραίωση της κομματικής γραφειοκρατίας καταδεικνύεται από τις εκκαθαρίσεις ή την καταστολή, καθ’ όλη την περίοδο 1977-1990, βασικών μορφοποιήσεων της αριστερής εσωκομματικής αντιπολίτευσης, οι οποίες αναλύονται ως επιμέρους εκφράσεις της πάλης τμημάτων του οργανωμένου και διάχυτου ΠΑΣΟΚ απέναντι στη διαδικασία κρατικοποίησης-αστικοποίησης του κόμματος. Διαπιστώσαμε ότι κυρίαρχη έκφραση της ταξικής πάλης αποτέλεσε ο αγώνας για άνοδο του βιωτικού επιπέδου του χώρου της μισθωτής εργασίας και όχι για ανατροπή των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής. Μια γραμμή μαχητικού ρεφορμισμού με υλικές και θεσμικές κατακτήσεις και όχι κατ’ ανάγκην μια γραμμή αντιιμπεριαλιστικής ρήξης, ως προϋπόθεσης για το σοσιαλιστικό μετασχηματισμό. Με όρους ιστορικής εξέλιξης του ευρωπαϊκού σοσιαλιστικού/σοσιαλδημοκρατικού ρεύματος, στο ΠΑΣΟΚ εκδηλώνεται με τη μορφή της εσωτερικής σχηματοποίησης η πάλη μεταξύ της γραμμής της μεταπολεμικής παραδοσιακής σοσιαλδημοκρατίας απέναντι στη γραμμή της μεσοπολεμικής εξελικτικής σοσιαλδημοκρατίας, προσαρμοσμένη στον ελληνικό χωροχρόνο. Η αντίφαση αυτή μεταξύ σοσιαλιστικής επαγγελίας και καπιταλιστικού εκσυγχρονισμού της περιόδου 1981-1985, που αποτέλεσε και βασικό πλαίσιο της προσυνεδριακής εσωκομματικής διαπάλης το 1984, επιλύεται το 1985 με την «στροφή» της οικονομικής πολιτικής. Η παραμονή στην ΕΟΚ και η εσωτερίκευση της διαδικασίας εξευρωπαϊσμού σε νεοφιλελεύθερη κατεύθυνση μετά την Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη, σε συνδυασμό με την κρατικοποίηση του κόμματος διαμόρφωσαν τους υλικούς όρους αστικοποίησης του ΠΑΣΟΚ. Στα τέλη της δεκαετίας του ’80 το ΠΑΣΟΚ είναι ένα σοσιαλδημοκρατικό κόμμα παραδοσιακού τύπου, με ηγετικά τμήματά του να διαμορφώνουν σχέσεις με την αστική τάξη, εντασσόμενο στη Σοσιαλιστική Διεθνή και έτοιμο να μετεξελιχθεί σε σοσιαλφιλελεύθερο κόμμα, όπως και τελικά συνέβη τη δεκαετία του ’90, συγχρονιζόμενο με τη γραμμή του νέου αναθεωρητισμού της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας. Τέλος η παρούσα εργασία διαφοροποιείται από τις αναλύσεις του ΠΑΣΟΚ μέσα από τα σχήματα του λαϊκισμού, των πελατειακών σχέσεων, του διπόλου αρχηγισμός-αδύναμη κομματική οργάνωση, του εθνικισμού. Κυρίως γιατί τα σχήματα αυτά δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα του ΠΑΣΟΚ ή δεν αποτέλεσαν κατά τη γνώμη μας τα καθοριστικά στοιχεία της εξέλιξης του ΠΑΣΟΚ. Για την παρούσα εργασία κρίσιμο στοιχείο είναι η πορεία της εσωκομματικής πάλης σε σχέση όμως με τη συνολική εξέλιξη του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η παρούσα διατριβή αποτελεί μια απόπειρα ερμηνείας της κίνησης του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού την περίοδο 1974-1990, μέσα από την εξέλιξη του ηγεμονικού πολιτικού κόμματος εκείνης της περιόδου, του Πανελλήνιου Σοσιαλιστικού Κινήματος. Για την διατριβή ο κομματικός σχηματισμός, είναι μια δυναμική σχέση, η οποία διαμεσολαβεί πολιτικά την πάλη των τάξεων, όπως συγκεκριμένα εξελίσσεται σε τόπο και χρόνο. Ειδικότερα υιοθετούμε το αναλυτικό σχήμα του κόμματος ως διπλής συνάρθρωσης μεταξύ των σχέσεων εκπροσώπησης των κοινωνικών τάξεων και των σχέσεων νομιμοποίησης του καπιταλιστικού κράτους. Αρχικά παρουσιάζουμε ορισμένα βασικά σημεία της μαρξιστικής θεωρίας για το ζήτημα των κοινωνικών τάξεων, της κίνησης των εθνικών κοινωνικών σχηματισμών, των συγκεκριμένων χαρακτηριστικών της κίνησης των τάξεων εντός του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού, βασικά συμπερασμάτα της μαρξιστικής θεωρίας για το κράτος, αναλύσεις του κομματικού φαινομένου και βασικά χαρακτηριστικά της εξέλιξης των ευρωπαϊκών σοσιαλιστικών και σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων, θεωρώντας ότι το ΠΑΣΟΚ, αντανακλώντας συγκεκριμένες εθνικές ιδιομορφίες, εντάσσεται σ’ αυτή την πολιτική οικογένεια. Αφού ολοκληρώσουμε το εισαγωγικό μέρος καταλήγουμε στα ακόλουθα συμπεράσματα. Κατά την υπό εξέταση περίοδο στον ελληνικό κοινωνικό σχηματισμό κυριαρχεί ο μονοπωλιακός καπιταλισμός με την ιδιαιτερότητα της διευρυμένης αναπαραγωγής της απλής εμπορευματικής παραγωγής, όπως μορφοποιείται στο εκτεταμένο καθεστώς της μικροϊδιοκτησίας και της μικροπαραγωγής. Η μισθωτή εργασία είναι κυρίαρχη μορφή απασχόλησης, που όμως δεν υπερβαίνει το 50% του ΟΕΠ σε αντίθεση με τα συμβαίνοντα στους κοινωνικούς σχηματισμούς της Δυτ. Ευρώπης. Παράλληλα διαπιστώνουμε ότι στο ιμπεριαλιστικό στάδιο του καπιταλισμού, ιδιαίτερα κατά την υπό εξέταση περίοδο, κυρίαρχη είναι η δυναμική της συσσώρευσης κεφαλαίου σε παγκόσμια κλίμακα που διαμορφώνει ουσιαστικά τους όρους διεθνούς ενσωμάτωσης των εθνικών κοινωνικών σχηματισμών. Η διαδικασία εσωτερίκευσης της διεθνούς ενσωμάτωσης - στην οποία η παρούσα εργασία δίνει ιδιαίτερη έμφαση αναφορικά με τους όρους εξέλιξης του ΠΑΣΟΚ - συγκροτεί την υλικότητα του κράτους στη συνάρθρωσή της με την εγχώρια αστική τάξη. Ο ελληνικός κοινωνικός σχηματισμός ενσωματώνεται στο διεθνές πλαίσιο ως κυρίαρχος-κυριαρχούμενος παράγοντας μια ειδική μορφή καπιταλιστικού κράτους, το εξαρτημένο καπιταλιστικό κράτος, που με τη σειρά του υλοποιεί τις ηγεμονικές αστικές στρατηγικές ανάλογα με τη συγκυρία της πάλης των τάξεων. Αναλύουμε τη συγκεκριμένη ιδεολογικοπολιτική οριοθέτηση του ΠΑΣΟΚ, ως μάχιμου ρεύματος της σοσιαλιστικής αριστεράς, με τα ειδικότερα χαρακτηριστικά της ενότητας του εθνικού με τον κοινωνικό αγώνα σε μια αντιιμπεριαλιστική-αυτοδιαχειριστική προοπτική. Πρόκειται για τη στρατηγική του εθνικού και δημοκρατικού δρόμου για το σοσιαλισμό, που θα κωδικοποιηθεί ως στρατηγική του Τρίτου Δρόμου. Έχοντας προβεί σε μια σύντομη παρουσίαση βασικών εκδηλώσεων του γραφειοκρατικού φαινομένου, αναδεικνύουμε τη μορφοποίηση της κομματικής γραφειοκρατίας, με τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά δημοκρατικού συγκεντρωτισμού που διαμόρφωσε ως αποτέλεσμα της έντονης διετούς εσωκομματικής πάλης των ετών 1975 και 1976. Η σταθεροποίηση και εδραίωση της κομματικής γραφειοκρατίας καταδεικνύεται από τις εκκαθαρίσεις ή την καταστολή, καθ’ όλη την περίοδο 1977-1990, βασικών μορφοποιήσεων της αριστερής εσωκομματικής αντιπολίτευσης, οι οποίες αναλύονται ως επιμέρους εκφράσεις της πάλης τμημάτων του οργανωμένου και διάχυτου ΠΑΣΟΚ απέναντι στη διαδικασία κρατικοποίησης-αστικοποίησης του κόμματος. Διαπιστώσαμε ότι κυρίαρχη έκφραση της ταξικής πάλης αποτέλεσε ο αγώνας για άνοδο του βιωτικού επιπέδου του χώρου της μισθωτής εργασίας και όχι για ανατροπή των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής. Μια γραμμή μαχητικού ρεφορμισμού με υλικές και θεσμικές κατακτήσεις και όχι κατ’ ανάγκην μια γραμμή αντιιμπεριαλιστικής ρήξης, ως προϋπόθεσης για το σοσιαλιστικό μετασχηματισμό. Με όρους ιστορικής εξέλιξης του ευρωπαϊκού σοσιαλιστικού/σοσιαλδημοκρατικού ρεύματος, στο ΠΑΣΟΚ εκδηλώνεται με τη μορφή της εσωτερικής σχηματοποίησης η πάλη μεταξύ της γραμμής της μεταπολεμικής παραδοσιακής σοσιαλδημοκρατίας απέναντι στη γραμμή της μεσοπολεμικής εξελικτικής σοσιαλδημοκρατίας, προσαρμοσμένη στον ελληνικό χωροχρόνο. Η αντίφαση αυτή μεταξύ σοσιαλιστικής επαγγελίας και καπιταλιστικού εκσυγχρονισμού της περιόδου 1981-1985, που αποτέλεσε και βασικό πλαίσιο της προσυνεδριακής εσωκομματικής διαπάλης το 1984, επιλύεται το 1985 με την «στροφή» της οικονομικής πολιτικής. Η παραμονή στην ΕΟΚ και η εσωτερίκευση της διαδικασίας εξευρωπαϊσμού σε νεοφιλελεύθερη κατεύθυνση μετά την Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη, σε συνδυασμό με την κρατικοποίηση του κόμματος διαμόρφωσαν τους υλικούς όρους αστικοποίησης του ΠΑΣΟΚ. Στα τέλη της δεκαετίας του ’80 το ΠΑΣΟΚ είναι ένα σοσιαλδημοκρατικό κόμμα παραδοσιακού τύπου, με ηγετικά τμήματά του να διαμορφώνουν σχέσεις με την αστική τάξη, εντασσόμενο στη Σοσιαλιστική Διεθνή και έτοιμο να μετεξελιχθεί σε σοσιαλφιλελεύθερο κόμμα, όπως και τελικά συνέβη τη δεκαετία του ’90, συγχρονιζόμενο με τη γραμμή του νέου αναθεωρητισμού της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας. Τέλος η παρούσα εργασία διαφοροποιείται από τις αναλύσεις του ΠΑΣΟΚ μέσα από τα σχήματα του λαϊκισμού, των πελατειακών σχέσεων, του διπόλου αρχηγισμός-αδύναμη κομματική οργάνωση, του εθνικισμού. Κυρίως γιατί τα σχήματα αυτά δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα του ΠΑΣΟΚ ή δεν αποτέλεσαν κατά τη γνώμη μας τα καθοριστικά στοιχεία της εξέλιξης του ΠΑΣΟΚ. Για την παρούσα εργασία κρίσιμο στοιχείο είναι η πορεία της εσωκομματικής πάλης σε σχέση όμως με τη συνολική εξέλιξη του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού.