Ελληνική εκπαίδευση 1949-1963: μεταρυθμίσεις στην εκπαιδευτική πολιτική: κοινωνικές και ιδεολογικές αντιδράσεις

Στην παρούσα διατριβή προσπαθήσαμε να καταγράψουμε, να παρουσιάσουμε και να αναλύσουμε, όσο ήταν δυνατό, όλες τις πτυχές της εκπαιδευτικής πολιτικής που συνθέτουν τη διαμόρφωση και οικοδόμηση του μεταπολεμικού εκπαιδευτικού συστήματος της χώρας καθώς και της ιδεολογίας που διαμορφώνει τις εκπαιδευτικές επιλογές των νεοελλήνων. Σε όλη τη διάρκεια της περιόδου 1949 – 1963 η ελληνική εκπαίδευση χαρακτηρίζεται από την προσπάθεια μεγάλου μέρους των εμπλεκόμενων με αυτήν να οικοδομήσουν ένα σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα, με δημόσιο και δωρεάν χαρακτήρα που θα ανταποκρίνεται στις βασικές ανάγκες της οικονομικής και κοινωνικής ανασυγκρότησης της χώρας και του λαού μετά το τέλος της δεκαετίας των πολέμων και των καταστροφών, δηλ. της δεκαετίας του 1940 – 1950. Με δεδομένο ότι μετά τον αιματηρό εμφύλιο πόλεμο και την ήττα της αριστεράς, δεν επιτρέπονται περιθώρια για δημοκρατικά ανοίγματα, η διάθεση αυτή του μεγαλύτερου κομματιού των εμπλεκόμενων με την εκπαίδευση θα μετατραπεί και θα προβληθεί ως επιτακτική ανάγκη για τον εκπαιδευτικό οργανισμό της χώρας, από το Νηπιαγωγείο ως το Πανεπιστήμιο, στη βάση των χρόνιων ελλείψεων και αγκυλώσεων που παρατηρούνται στην ελληνική εκπαίδευση, ως συνέπεια των συνεχών μεταρρυθμίσεων και αντιμεταρρυθμίσεων της περιόδου του μεσοπολέμου, οι οποίες δε θα οδηγήσουν την ελληνική εκπαίδευση στον αστικό εκσυγχρονισμό της πριν από το 1964, χρονιά που η Ε. Κ. θα εφαρμόσει την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του Ν.Δ. 4379/1964. Οι κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές εξελίξεις αντικατοπτρίζονται στην επίσημη κρατική πολιτική για την εκπαίδευση της περιόδου 1949 – 1963. Τομή αποτελεί το Σχέδιο για μια Λαϊκή Παιδεία των ΕΑΜ – ΕΠΟΝ – Π.Ε.Ε.Α. που κατατίθεται στα 1944 και με το οποίο επιχειρείται από το Ε.Α.Μ. να λυθεί ολοκληρωτικά το πρόβλημα του αστικού εκσυγχρονισμού του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος σε προοδευτική βάση, ύστερα από την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1930. Οι πολιτικές αντιπαραθέσεις και ανταγωνισμοί, κάτω από το βάρος των εξελίξεων της εμφύλιας σύρραξης, θα επιτείνουν τα προβλήματα και τις αγκυλώσεις και στο χώρο της εκπαίδευσης. Ειδικότερα θα σηματοδοτηθούν από την εγκαθίδρυση σύστοιχων ιδεολογικού και πολιτικού χαρακτήρα ρυθμίσεων που αφορούν το περιεχόμενο και τη λειτουργία του σχολείου, ώστε αυτός να ταυτίζεται και να επιτελεί τον αναπαραγωγικό του ρόλο στο πλαίσιο της επίσημης κρατικής – πολιτικής ιδεολογίας της εθνικοφροσύνης. Με αυτές τις πρακτικές οι αστικές πολιτικές δυνάμεις επεδίωξαν από κοινού να εξασφαλίσουν αφενός τη συντριβή των κοινωνικοπολιτικών δυνάμεων και της ιδεολογίας της ΕΑΜικής Αριστεράς και αφετέρου τη διευρυμένη αναπαραγωγή της εξουσίας τους μέσω της ιδεολογικής και επιμεριστικής λειτουργίας του σχολικού μηχανισμού τον οποίο ήλεγχαν απόλυτα. Οι κοινωνικές αντιδράσεις στις εκπαιδευτικές πολιτικές που εφαρμόζονται και οι ιδεολογικές συγκρούσεις που αναδύονται από αυτές εξηγούν τα πολιτικά αποτελέσματα που θα οδηγήσουν στην ανάπτυξη ενός μαζικού λαϊκού διεκδικητικού κινήματος το οποίο θα διεκδικήσει και θα επιβάλλει την οικοδόμηση ενός δημόσιου και δωρεάν παρεχόμενου σε όλους εκπαιδευτικού συστήματος με την μεταρρύθμιση του 1964. Στην ανάδειξη των κοινωνικών και πολιτικών διεκδικήσεων των πολιτικών υποκειμένων της περιόδου 1949 – 1963 θα συμβάλλουν σε μεγάλο βαθμό τα ιδεολογήματα περί κοινωνικής κινητικότητας μέσω της απόκτησης μέσης και ανώτερης – ανώτατης εκπαίδευσης, τα οποία είναι κυρίαρχα την περίοδο αυτή στις συνειδήσεις των νεοελλήνων, μέσα σε ένα περιβάλλον καπιταλιστικής ανάπτυξης και ενσωμάτωσης των λαϊκών τάξεων, στο πλαίσιο των διεθνών πολιτικών ανταγωνισμών μεταξύ Η. Π. Α. – Ε. Σ. Σ. Δ. και του ψυχρού πολέμου που κυριαρχεί την περίοδο αυτή.