Σχέσεις στρατού και πολιτικού Ισλάμ στην Τουρκία: η περίπτωση του Φετουλάχ Γκιουλέν

Η παρούσα εργασία, ακολουθώντας τη μέθοδο της βιβλιογραφικής ανασκόπησης, έχει ως σκοπό να εξετάσει το ρόλο του Στρατού στο εσωτερικό της τουρκικής πολιτικής σκηνής, μέσα από τις συνταγματικές και συνταγματοφανείς παρεμβάσεις του στο σύγχρονο πολιτικό και πολιτειακό τουρκικό πλαίσιο, τις σχέσεις του με το πολιτικό Ισλάμ καθώς και το ποσοστό επιρροής αμφότερων στο μελλοντικό τουρκικό οικοδόμημα. Παράλληλα, αποτιμάται η επίδραση του πολιτικού Ισλάμ στα πολιτικά δρώμενα της χώρας, με ταυτόχρονη επισκόπηση της μέχρι σήμερα πορείας του, με ιδιαίτερη αναφορά στην πολιτικοκοινωνική επίδραση του κινήματος του Φετουλλάχ Γκιουλέν και στην διογκούμενη αντίθεση και ρήξη του με τον ισχυρό άνδρα της Τουρκίας, τον Πρόεδρό της Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Η πολιτική σκηνή της Τουρκίας διατρέχεται από τρείς κυρίαρχες και χρονικά αλληλοεπικρατούσες τάσεις. Η παραδοσιακή, κεμαλική προσέγγιση, που κάνει λόγο για εθνικισμό και κρατισμό, αλλά και εκφράζεται αυταρχικά όταν η χώρα «παρεκκλίνει» από τον ορθό δρόμο, με το Στρατό σε ρόλο θεματοφύλακα των αξιών της. Το ρεύμα του πολιτικού Ισλάμ, το οποίο ενσωματώνει αντιδυτικές τάσεις, είναι επίσης εθνικιστικό και έχει στο επίκεντρο μια θεολογική προσέγγιση της κρατικής δομής και της κοινωνικής λειτουργίας. Τέλος, υπάρχει η «γκιουλενική» φόρμα, η οποία επιχειρεί να γεφυρώσει την κοσμικότητα με το θρησκευτικό αίσθημα, που αποστρέφεται μεν την άμεση παρέμβαση στην πολιτική, αλλά δηλώνει συνεχώς το έμμεσο παρών της σε αυτή και επικεντρώνεται στον ευσεβή βίο, σύμφωνα με τα ισλαμικά διδάγματα. Ο Τουρκικός Στρατός αποτελεί βασικό πυλώνα του Τουρκικού κράτους, διαδραματίζοντας κυρίαρχο ρόλο στο πολιτικό σκηνικό της χώρας από την εποχή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μέχρι σήμερα. Ωστόσο, παρά τις σαρωτικές και εκτεταμένες μεταρρυθμίσεις που οδήγησαν στον εκσυγχρονισμό και την εκκοσμίκευση της Τουρκίας, οι ισλαμικές αξίες παρέμειναν βαθιά ριζωμένες στην τουρκική κοινωνία. Το θρησκευτικό στοιχείο υπήρχε πάντοτε και σε σημαντικό βαθμό στην πολιτική ζωή της. Παρά την επικράτηση του κεμαλισμού, το αίτημα για αναβίωση του Ισλάμ ποτέ δεν εξέλιπε. Η επανάκαμψη του πολιτικού Ισλάμ στην Τουρκία και η άνοδος στην εξουσία του φιλοϊσλαμικού κόμματος ΑΚΡ (Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης) του Ταγίπ Ερντογάν, σηματοδότησε την έναρξη μιας διελκυστίνδας μεταξύ ισλαμιστών και υποστηρικτών του κοσμικού κράτους, για την επικράτηση στο τουρκικό πολιτικοκοινωνικό γίγνεσθαι. Ωστόσο, η δραστηριοποίηση του κινήματος Χιζμέτ του ιμάμη Φετουλλάχ Γκιουλέν, που θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί ως μία νέα έκδοση της πολιτικής του τουρκο-ισλαμισμού, την οποία μερικοί Τούρκοι αναλυτές αποκαλούν ως οθωμανο-τουρκική σύνθεση (Osmanlı-Türk sentezi), προκαλεί την εμφάνιση τριγμών και έντονων αντιπαραθέσεων στο εσωτερικό του ισλαμικού μετώπου. Ουσιαστικά και στην παρούσα φάση, η τουρκική κρατική και κοινωνική δομή κλυδωνίζονται από τη διαμάχη τριών πόλων που επιδιώκουν τη νομή της εξουσίας, παρασύροντας το σύνολο της κοινωνίας στη δίνη της αντιπαράθεσης και ταυτόχρονα επηρεάζοντας τη διεθνή συμπεριφορά της χώρας. Η τελική επικράτηση δεν είναι δυνατό να προβλεφθεί ενώ είναι αβέβαιο και το αν τελικά θα υπάρξει. Ο φιλόλογος καθηγητής πανεπιστημίου, συγγραφέας και πρώην μέλος του στρατού, İskender Pala, συνοψίζει με τον πιο απλό και κατανοητό τρόπο το δίλημμα μπροστά στο οποίο βρίσκεται ολόκληρη η τουρκική κοινωνία: «Αν κάποια μέρα βρεθείς μεσοπέλαγα με δυο βιβλία σε κάθε σου χέρι, το Κοράνι και το Μέγα Ρητορικό του Ατατούρκ και πρέπει να κολυμπήσεις μόνο με ένα χέρι, ποιο βιβλίο θα προτιμήσεις να πετάξεις;»