Θεωρίες συνωμοσίας και κοινωνική τάξη πραγμάτων στην Ελλάδα της κρίσης

Η παρούσα εργασία διερευνά τις θεωρίες συνωμοσίας (ΘΣ) υπό ένα κοινωνιοψυχολογικό πρίσμα. Αντλώντας από μελέτες για τις ΘΣ (Byford, 2011· Douglas et al., 2019· Moscovici, 1987· van Prooijen, 2018), τη Θεωρία των Κοινωνικών Αναπαραστάσεων (Doise, 1990· Moscovici, 1976/2008· 1988) και το μοντέλο κοινωνικών αναπαραστάσεων της κοινωνικής τάξης (Staerklé et al., 2012· Staerklé, 2009), εξετάζεται η σχέση μεταξύ πεποιθήσεων για την κοινωνική οργάνωση και των συνωμοσιολογικών πεποιθήσεων στην Ελλάδα της κρίσης, καθώς και ο ρόλος των ΘΣ στη σχέση μεταξύ πεποιθήσεων για την κοινωνική οργάνωση και ακραίων στάσεων και βίαιων συμπεριφορών. Οι ΘΣ προσεγγίζονται ως θεωρίες του κοινού νου, οι οποίες νοηματοδοτούν ένα αβέβαιο κοινωνικό περιβάλλον, περιγράφοντας αντιληπτές κοινωνικές συγκρούσεις. Η εργασία αποτελείται από τέσσερις μελέτες. Στις πρώτες δύο μελέτες διερευνούμε το αναπαραστασιακό πεδίο των ΘΣ. Χαρτογραφούμε τις ΘΣ που διακινούνται στο ελληνικό διαδίκτυο και σταθμίζουμε μια κλίμακα μέτρησης συνωμοσιολογικών πεποιθήσεων, ώστε να δούμε τις αντικειμενοποιήσεις τους. Στις επόμενες δύο μελέτες εξετάζουμε την κοινωνιοψυχολογική επικέντρωση των ΘΣ (Doise, 1990) σε πεποιθήσεις για την κοινωνική οργάνωση και τη σχέση των ΘΣ με ακραίες δράσεις και βίαιες συμπεριφορές. Χρησιμοποιούμε τόσο ποιοτικές όσο και ποσοτικές μεθόδους. Οι ποσοτικές μέθοδοι εφαρμόζουν μια όχι τόσο διαδεδομένη ανάλυση, επικεντρώνοντας στα υποκείμενα (προφίλ). Χρησιμοποιούνται και μέθοδοι εστίασης στις μεταβλητές (παλινδρομήσεις, διαμεσολαβήσεις). Η εργασία αυτή αναδεικνύει την εικόνα και το κοινό των ΘΣ και τη σχέση τους με τη συμπεριφορά. Συζητάμε την αξία του παραδείγματος των κοινωνικών αναπαραστάσεων στη μελέτη των κρίσιμων κοινωνικών και πολιτικών τεκταινόμενων, στην Ελλάδα και διεθνώς, υπό το πρίσμα της κατανόησης του πως δημιουργείται μια ‘από τα κάτω’ γνώση για τον κόσμο. Η 1η μελέτη είναι ποιοτική και χαρτογραφεί τις ΘΣ που διακινούνταν στο ελληνικό διαδίκτυο μεταξύ 2010 και 2020. Τα αποτελέσματα έδωσαν τέσσερις τάξεις ΘΣ, και ανέδειξαν τη δομή του αναπαραστασιακού πεδίου, το οποίο αποτελείται από τις διαστάσεις διομαδικής κυριαρχίας και ατομικού ελέγχου. Εντός της πρώτης υπάρχει μια διαφοροποίηση, η οποία διακρίνει μεταξύ εθνικών και διεθνών διομαδικών συγκρούσεων. Στη 2η μελέτη αντλούμε από τις διαστάσεις κυριαρχίας και ελέγχου για την κατασκευή της Ελληνικής Κλίμακας Συνωμοσιολογικών Πεποιθήσεων. Η στάθμιση έγινε σε τέσσερις έρευνες μεταξύ 2019 και 2023. Η 1η έρευνα (Ν1=169) έδειξε την εσωτερική αξιοπιστία, την αξιοπιστία εξέτασης-επανεξέτασης, την εγκυρότητα κριτηρίου, καθώς και τη συγκλίνουσα και διακρίνουσα εγκυρότητα της κλίμακας, η οποία αποτελείται από δύο παράγοντες. Οι Γενικές ΘΣ περιγράφουν αφηρημένους αντιπάλους και γενικές συνωμοσίες. Οι Συγκρουσιακές ΘΣ περιγράφουν συγκεκριμένους αντιπάλους σε σύγκρουση. Η 2η (Ν2=278) και 3η (Ν3=582) έρευνα επιβεβαίωσαν την παραγοντική δομή της κλίμακας. Η 3η και η 4η έρευνα (Ν4=282) έδειξαν, μέσω της διαφορικής προβλεπτικής ισχύος των παραγόντων της κλίμακας, την εγκυρότητα του περιεχομένου τους και τη μακροπρόθεσμη και οικολογική εγκυρότητα της κλίμακας. Στην 3η μελέτη, σε δύο έρευνες (Ν1=278 και Ν2=582) εξετάστηκαν συστάδες πεποιθήσεων για την κοινωνική οργάνωση και τη λειτουργία του συστήματος, ώστε να εντοπιστούν οι διαφορές μεταξύ πλεγμάτων πεποιθήσεων και της σχέσης τους με πίστη σε ΘΣ. Τα αποτελέσματα έδωσαν τρεις ομάδες, τους Συστημικούς Υποστηρικτές, τους Αμφισβητίες και τους Απομαγεμένους τους συστήματος. Οι Απομαγεμένοι δεν αμφισβητούν το σύστημα· έχουν όμως απομαγευτεί από τις υποσχέσεις κινητικότητας και είναι οι πιο ευάλωτοι σε ΘΣ. Επίσης ταυτίζονται περισσότερο με το έθνος και είναι πιθανότερο να εκδηλώσουν συμπεριφορές ενάντια στα μέτρα περιορισμού της πανδημίας και του εμβολίου. Στην τέταρτη μελέτη (Ν=282), εξετάζεται η σχέση μεταξύ συστάδων πεποιθήσεων για την κοινωνική οργάνωση και ακραίων στάσεων και βίαιων συμπεριφορών. Βρέθηκε ότι οι Απομαγεμένοι είναι οι πιο πιστοί σε ΘΣ, και υιοθετούν περισσότερο ακραίες συντηρητικές στάσεις, βίαιες αυταρχικές συμπεριφορές και ριζοσπαστικές στάσεις έναντι των Συστημικών και των Αμφισβητιών, εξαιτίας της πίστης σε ΘΣ. Επίσης, βρέθηκε ότι Γενικές ΘΣ προβλέπουν ακραίο συντηρητισμό και αυταρχισμό, ενώ οι Συγκρουσιακές ΘΣ προβλέπουν ριζοσπαστικές στάσεις και βία υπέρ των αξιών της ενδοομάδας.