Η κοινωνική ασφάλιση στα πλαίσια της Ε.Ε. και η διαμάχη για τα κοινωνικά πλεονεκτήματα

Η παρούσα εργασία επιδιώκει μια προσέγγιση στη λειτουργία του συστήματος κοινωνικής ασφάλισης που ισχύει στα πλαίσια της Ευρωπαϊκής Ένωσης καθώς και στα κοινωνικά πλεονεκτήματα που παρέχονται στους ενωσιακούς πολίτες. Το σύστημα κοινωνικής ασφάλισης συντονίζει, με τις ισχύουσες κάθε φορά διατάξεις, τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη μέλη και τα ενωσιακά όργανα συνδιαμορφώνουν τις κατευθύνσεις της κοινωνικής πολιτικής και της πολιτικής απασχόλησης, χωρίς αυτό να διευρύνει τις αρμοδιότητες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η οποία σέβεται τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των εθνικών νομοθεσιών κοινωνικής ασφάλειας και ασκεί μόνο συντρέχουσες με εκείνες των κρατών μελών αρμοδιότητες, τηρώντας την αρχή της επικουρικότητας. Έτσι παρέχεται στον ενωσιακό πολίτη επαρκής προστασία στο πεδίο της κοινωνικής ασφάλισης, ώστε να μην κινδυνεύει να χάσει τα βάσει εθνικής νομοθεσίας κεκτημένα του, όταν μετακινείται από το ένα στο άλλο κράτος μέλος προς αναζήτηση εργασίας. Οι κανόνες συντονισμού των εθνικών συστημάτων κοινωνικής ασφάλειας εισάγονται στο πλαίσιο της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων. Στο πρώτο μέρος της εργασίας αναλύεται το δικαίωμα της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων η οποία αποτελεί μια από τις θεμελιώδεις ελευθερίες της εσωτερικής αγοράς της Ένωσης και μια απτή πραγματικότητα από την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας μέχρι σήμερα, αφού είναι αυτή που όταν ασκηθεί καθιστά τον πολίτη υποκείμενο της ενωσιακής έννομης τάξης. Αρχικά αφορούσε μόνο τους οικονομικά ενεργούς πολίτες των κρατών μελών, αλλά μέσα από την προοδευτική πορεία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης μετεξελίχτηκε από ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων σε ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων. Σημαντικό ρόλο σε αυτή τη μετεξέλιξη έπαιξε το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης το οποίο στάθηκε και υπογράμμισε περισσότερο την ανθρώπινη διάσταση της κυκλοφορίας των εργαζομένων, ανεξάρτητα από την οικονομική της προοπτική και συνέβαλε στη θεμελίωση της αρχής της ελεύθερης κυκλοφορίας των προσώπων, ως κύριο συστατικό δικαίωμα της ευρωπαϊκής ιθαγένειας. Με αυτό τον τρόπο το σπουδαιότερο δικαίωμα του πολίτη της Ένωσης περιβλήθηκε τη συνταγματική υφή του ατομικού δικαιώματος, ανεξάρτητα από την υλοποίηση των οικονομικών στόχων της Ένωσης. Η ελεύθερη κυκλοφορία προσώπων συνάντησε αρκετά εμπόδια στην πορεία της, στα οποία συμπεριλαμβάνονταν περιορισμοί των δικαιούχων προσώπων, διακριτική μεταχείριση των ίδιων και των μελών της οικογένειάς τους, αποκλίσεις από την αρχή της ίσης μεταχείρισης, κυρίως σε φορολογικά και κοινωνικά πλεονεκτήματα που απολαμβάνον οι ημεδαποί, δικαιώματα στέγασης, εκπαίδευσης, ιδιοκτησίας. Στο δεύτερο μέρος της εργασίας αναλύεται το νομοθετικό πλαίσιο που διέπει την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων και ειδικότερα ο προσδιορισμός της έννοιας του εργαζόμενου, το ισχύον καθεστώς, ο τρόπος με τον οποίο εφαρμόζονται οι ενωσιακές διατάξεις όσον αφορά στην είσοδό τους στο κράτος μέλος υποδοχής, στις προϋποθέσεις διαμονής του εργαζόμενου ή του αναζητούντα εργασία και των μελών της οικογένειάς του σε αυτό. Επίσης αναλύεται το δικαίωμα της ίσης μεταχείρισης σύμφωνα με το οποίο κάθε εργαζόμενος πολίτης ενός κράτους μέλους δεν επιτρέπεται να έχει διακριτική μεταχείριση στην επικράτεια άλλων κρατών μελών λόγω ιθαγένειας, ως προς τους όρους εργασίας, καθώς και τα κοινωνικά πλεονεκτήματα που απολαμβάνουν οι εργαζόμενοι και τα μέλη της οικογένειάς τους εντός της Ένωσης. Οι κανόνες συντονισμού των εθνικών συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης αναλύονται στο τρίτο μέρος της εργασίας, έτσι όπως προβλέπονται από τους δύο βασικούς κανονισμούς 1408/71 και 883/04 και κατ’ εφαρμογή τους χορηγούνται οι παροχές ανταποδοτικού ή μη ανταποδοτικού τύπου. Αναφέρεται και ο ουσιαστικός ρόλος του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις περιπτώσεις που προκύπτουν αμφιβολίες σχετικά με το πεδίο εφαρμογής των ενωσιακών διατάξεων και την ερμηνεία τους όσον αφορά την εθνική νομοθεσία. Οι πολυάριθμες αποφάσεις του, ο μεγαλύτερος αριθμός των οποίων είναι υπέρ των διακινούμενων εργαζομένων και των μελών των οικογενειών τους, αποδεικνύουν τη σημασία του για την προστασία του ευρωπαίου πολίτη η οποία θα ήταν λιγότερο ικανοποιητική και αποτελεσματική μόνο με την εφαρμογή των διατάξεων για τον συντονισμό των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης. Ενδεικτικά αναφέρονται χαρακτηριστικές αποφάσεις από την εκτενέστατη νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο τέταρτο και τελευταίο μέρος της εργασίας.