Η καλλιτεχνική σκηνή της Κυψέλης και η σχέση της με την αστική αναζωογόνηση της περιοχής

Την παρούσα στιγμή η Κυψέλη βιώνει μια πολιτιστική αναζωογόνηση, με τον αριθμό των χώρων τέχνης που δραστηριοποιούνται στην περιοχή να πολλαπλασιάζεται την τελευταία πενταετία. Ταυτόχρονα, οι τιμές των ενοικίων αυξάνονται σημαντικά, ενώ το τοπίο της περιοχής δέχεται συνεχείς επεμβάσεις (όπως ανακαινίσεις κτιρίων, αναπλάσεις πλατειών, δημιουργία δύο στάσεων μετρό) γεγονός που δημιουργεί ερωτήματα για τη δυνατότητα παραμονής των λιγότερων ευνοημένων ομάδων στην περιοχή, λαμβάνοντας υπόψη και τον διάσημο χαρακτηρισμό της ως πολυπολιτισμική. Κατ’ επέκταση, η παρούσα μελέτη επιχειρεί να διερευνήσει τη σχέση μεταξύ των φαινομένων της πολιτιστικής και αστικής αναζωογόνησης που συντελούνται αυτήν την στιγμή στην περιοχή. Η περίπλοκη σχέση του εξευγενισμού και του πολιτισμού έχει εισαχθεί στη βιβλιογραφία ήδη από τη δεκαετία του ’80, αρχικά με αναφορά τo Soho της Ν. Υόρκης (Ζukin, 1983), και στη συνέχεια μελετήθηκε σε παγκόσμιο επίπεδο, με έμφαση στη δυτική Ευρώπη και τη βόρεια Αμερική. Ο ρόλος του/της καλλιτέχνη στις διαδικασίες εξευγενισμού έχει απασχολήσει ιδιαίτερα τον ακαδημαϊκό διάλογο, ο οποίος αναγνωρίζει την αντιφατική σχέση μεταξύ (χαμηλού) οικονομικού και (υψηλού) πολιτισμικού κεφαλαίου των καλλιτεχνικών δρώντων, γεγονός που τους τοποθετεί ταυτόχρονα σαν ‘θύματα’ και ‘θύτες’ των διαδικασιών εξευγενισμού (Cole, 1987; Mathiew, 2008). Παρόλα αυτά, αντίστοιχες μελέτες για το εν λόγω ζήτημα δεν έχουν αναπτυχθεί σε πληθώρα στον εγχώριο διάλογο. Λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαιτερότητες των διαδικασιών του εξευγενισμού στο κοινωνικό και ιστορικό συγκείμενο της Αθήνας (Καλαντίδης, 2007; Μαλούτας και Αλεξανδρή, 2009; Maloutas, 2012), η συγκεκριμένη έρευνα στοχεύει στη μελέτη του φαινομένου σε επίπεδο γειτονιάς, σε συσχετισμό με τη διάρθρωση του κόσμου της τέχνης εντός της. Μέσω της εμπλοκής με το πεδίο της σύγχρονης καλλιτεχνικής σκηνής της Κυψέλης διενεργήθηκαν ημι-δομημένες συνεντεύξεις σε βάθος με ιδρύτριες και ιδρυτές επιλεγμένων χώρων τέχνης. Η εμπειρική έρευνα εστίασε στους τρόπους οργάνωσης του κόσμου της τέχνης, στις δραστηριότητες των δρώντων, στις μεταξύ τους συνεργασίες, καθώς και στις αντιλήψεις και τις σχέσεις που διαμορφώνουν με τη γειτονιά. Τα ερευνητικά αποτελέσματα αναδεικνύουν την έλλειψη πόρων της καλλιτεχνικής σκηνής της περιοχής, την αδυναμία επικοινωνίας των δρώντων με το οικοσύστημα της και την εμφανή μη-συμπερίληψη των χώρων τέχνης στην πολιτιστική κρατική πολιτική. Οι αφηγήσεις των δρώντων καθιστούν ορατές τις διαδικασίες εξευγενισμού που συντελούνται στην Κυψέλη, με τρόπο που συνάδει με τις πρόσφατες μελέτες για τον εξευγενισμό στην Αθήνα. Η άνοδος του αστικού τουρισμού, καθώς και οι διεθνικοί εξευγενισμοί -δύο φαινόμενα που εφορμούν από τις οικονομικές αλλαγές που επέφερε η περίοδος συσσώρευσης 2008-2020 (Alexandri and Janoschka, 2020; Pettas et al. 2021)- διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο στο πεδίο εξευγενισμού της Κυψέλης. Οι δρώντες του κόσμου της τέχνης προσπαθούν να επιβιώσουν σε ένα ανταγωνιστικό περιβάλλον και να διεκδικήσουν τους όρους της ορατότητάς τους. Η δραστηριότητα αυτή εργαλειοποιείται προκειμένου οι γειτονιές της Αθήνας να αναδειχθούν ως πόλος έλξης για τους τουρίστες-ταξιδιώτες, και κατ’ επέκταση για τις επενδύσεις του κτηματομεσιτικού κεφαλαίου. Η επιτάχυνση των διαδικασιών εξευγενισμού στην Κυψέλη, αλλά και σε όλο το κέντρο της Αθήνας, φέρνει στην επιφάνεια την επιτακτική ανάγκη τόσο για εκτενέστερη έρευνα στο πεδίο, όσο και για τη δημιουργία δικτύων συνεργασίας μεταξύ καλλιτεχνών και κατοίκων στο πλαίσιο των αγώνων ενάντια στον εξευγενισμό.