Αντίσταση και εμφύλιες συρράξεις στην Ανατολική Μακεδονία και τη Δυτική Θράκη (1941-1944)

Από τον όγκο των διαθέσιμων ερευνών που αφορούν την Ιστορία της κατεχομένης Ελλάδας των ετών 1941-1944 γίνεται αντιληπτό ότι η πλειοψηφία αυτών ασχολήθηκε με τα τεκταινόμενα της γερμανοκρατούμενης και ιταλοκρατούμενης Ελλάδας. Η βουλγαροκρατούμενη Ανατολική Μακεδονία και Δυτική Θράκη παραμένει μέχρι και σήμερα μια περιοχή «παραμελημένη» από την ελληνική ιστοριογραφία, παρά το γεγονός ότι η Iστορία της είναι πλούσια από γεγονότα, τα οποία θα μπορούσαν κάλλιστα να αξιοποιηθούν ως παραδείγματα προς μίμηση ή προς αποφυγή για τις επόμενες γενιές ανθρώπων. Το αξιοσημείωτο είναι ότι και μεταξύ των μελετών που εστιάζουν την προσοχή τους στο αντιστασιακό κίνημα της βουλγαροκρατούμενης περιοχής, μόλις ελάχιστες ξεχωρίζουν για την επιστημονικότητά τους, καθώς οι περισσότερες «απέχουν πολύ από το να ικανοποιούν το αίτημα της ακρίβειας, της αντικειμενικότητας και της αναγκαίας αποστασιοποίησης και άρα, σε τελική ανάλυση της αλήθειας». Σε αυτές, αδιαμφισβήτητα, ανήκει η διδακτορική διατριβή του Τάσου Χατζηαναστασίου (1998), η οποία, μάλιστα, αποτέλεσε τομή στην ελληνική ιστοριογραφία της συγκεκριμένης περιοχής, καθώς, εκτός του ότι αξιοποίησε με νηφαλιότητα ένα πλούσιο από πληροφορίες υλικό (προφορικές και γραπτές μαρτυρίες ανταρτών, αφηγήσεις των πρωταγωνιστών κ.τ.λ.) που βρισκόταν διασκορπισμένο στα πονήματα όλων των προγενέστερων μελετητών/αφηγητών, την εμπλούτισε με πλήθος προσωπικών μαρτυριών που κατέγραψε ο ίδιος, αδημοσίευτων δευτερογενών πηγών και, φυσικά, τη δική του ιστορική ανάλυση, φιλτραρισμένη μέσα από πρωτογενές υλικό που έβλεπε για πρώτη φορά το φως της δημοσιότητας. Η καταγραφή της ιστορικής πραγματικότητας γίνεται ακόμη πιο δύσκολη διαδικασία, απαιτώντας λεπτούς χειρισμούς και συναισθηματική αποστασιοποίηση, όταν κινούμαστε στα μονοπάτια του Εμφυλίου Πολέμου. Όπως επισημαίνει ο Σ. Καλύβας, και εδώ η υπάρχουσα βιβλιογραφία συνιστά «ένα κράμα από κείμενα προπαγάνδας, επίσημης και ανεπίσημης, κρατικής, κομματικής, δημοσιογραφικής και ερασιτεχνικής ιστορίας, απομνημονευμάτων και μαρτυριών, μέσα στο οποίο η επιστημονική ιστοριογραφία κατέχει μικρό μόνο μέρος». Έχουμε να κάνουμε, δηλαδή με μια αφηγηματική κατασκευή, έναν «μύθο» στο βαθμό που εκφράζει μια «στρατευμένη μνήμη» ή, έστω, τα ίχνη της. Η συγκεκριμένη μελέτη, επομένως, αποτελεί μια νέα απόπειρα νηφάλιας προσέγγισης των φαινομένων της Ένοπλης Αντίστασης και του Εμφυλίου Πολέμου στην Αν. Μακεδονία και τη Δ. Θράκη, φιλοδοξώντας έτσι να καλύψει ένα μέρος του ιστοριογραφικού κενού. Στην προσπάθεια μου, λοιπόν, αυτή στηρίχθηκα στον Τύπο της εποχής, σε προφορικές μαρτυρίες, στην υπάρχουσα βιβλιογραφία και αρκετά ελληνικά και βρετανικά αρχεία. Στα τελευταία ανήκουν και τα αρχεία HS 5/634 και HS 5/ 317, τα οποία εμπεριέχουν τις αναφορές των περισσότερων μελών της Συμμαχικής Στρατιωτικής Αποστολής (ΣΣΑ). Οι αναφορές αυτές, οι οποίες αξιοποιούνται για πρώτη φορά από την ελληνική βιβλιογραφία, είναι πολυσέλιδες, με αποτέλεσμα να αναδύονται στην επιφάνεια χρήσιμες πληροφορίες, που φωτίζουν τις άγνωστες πτυχές της δράσης όχι μόνο των ανταρτών και των Βουλγάρων, αλλά και των ίδιων των μελών της ΣΣΑ, και ιδιαίτερα του επικεφαλής της, Guy Micklethwait («Miller»), η δράση του οποίου σχολιάστηκε ποικιλοτρόπως τόσο από τους ίδιους τους πρωταγωνιστές όσο και από τους ιστορικούς ερευνητές. Τέλος, η μελέτη αντλεί χρήσιμες ιστορικές πληροφορίες και από το αδημοσίευτο «Ημερολόγιο του Βουνού» του αντάρτη Δημήτριου Μυλωνά. Το συγκεκριμένο ιστορικό τεκμήριο ρίχνει φως στην λίγο-πολύ άγνωστη μέχρι σήμερα δράση των ληστρικών ενόπλων ομάδων και δη εκείνης του Ν. Κάππα, το όνομα του οποίου θα μας απασχολήσει ιδιαίτερα. Πρόκειται, μάλιστα, για την μοναδική γραπτή πηγή πληροφοριών που προέρχεται μέσα από τους κόλπους των ενόπλων ληστών. Ο λόγος που αποφασίστηκε να συμπεριληφθούν στη συγκεκριμένη μελέτη οι πιο ένδοξες και ρομαντικές στιγμές του μακεδονικού και θρακικού λαού μαζί με τις πιο επαίσχυντες οφείλεται στην πεποίθηση του υποφαινόμενου ότι τα χαρακτηριστικά που έλαβε η ένοπλη αντίσταση μέσα στο ιδιαίτερο καθεστώς της βουλγαροκρατούμενης ζώνης συσχετίζονται άμεσα με την όξυνση του ανταγωνισμού μεταξύ των κυρίαρχων αντάρτικων οργανώσεων και, συνεπώς, το ξέσπασμα του Εμφυλίου Πολέμου. Πεποίθηση, βέβαια, που θα ήταν προτιμότερο να θέσει υπό την κριτική του σκέψη ο αναγνώστης, φτάνοντας στο τέλος της ιστορικής αυτής αναδρομής. Έτσι, όπως καταλαβαίνουμε, τα χρονικά όρια της μελέτης εκτείνονται από τον Μάιο του 1941, όταν ξεκίνησε η βουλγαρική κατοχή και εκδηλώθηκαν οι πρώτες αντιδράσεις, μέχρι τον Δεκέμβριο του 1944, όταν και έλαβε τέλος – προσωρινά τουλάχιστον – ο αγώνας εξουσίας μεταξύ των κυρίαρχων ένοπλων υποκειμένων της περιοχής.