Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, το Ευρωπαϊκό Σύστημα Κεντρικών Τραπεζών και το Ευρωσύστημα στο πλαίσιο της Ε.Ε.: oργάνωση και πολιτικές

Από τα πρώτα στάδια ίδρυσης της ΕΟΚ συνειδητοποιήθηκε ότι ένα από τα μέτρα τα οποία θα έπρεπε να ληφθούν για την επίτευξη του πρωταρχικού στόχου της, δηλαδή την ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς ήταν αυτό του περιορισμού της διακύμανσης, αν όχι σταθεροποίησης, των συναλλαγματικών ισοτιμιών μεταξύ των νομισμάτων των κρατών μελών. Έτσι η ιδέα ενός κοινού νομίσματος για τα κράτη – μέλη της ΕΟΚ, εμφανίστηκε για πρώτη φορά το 1962 στο μνημόνιο Marjolin. Στις αρχές της δεκαετίας του 70 πραγματοποιήθηκε ο πρώτος, ανεπιτυχής στην υλοποίησή του, σχεδιασμός βάσει της έκθεσης Werner, για την καθιέρωση της ΟΝΕ σε τρία στάδια. Ακολούθησε η δημιουργία του Μηχανισμού Συναλλαγματικών Ισοτιμιών η οποία ανταποκρίθηκε πρόσκαιρα στην ανάγκη σύνδεσης των Ευρωπαϊκών νομισμάτων μεταξύ τους και την αποτροπή μεγάλων διακυμάνσεων ανάμεσα στις αντίστοιχες τιμές τους. Τελικά ανταποκρινόμενη στην ανάγκη ενός μόνιμου μηχανισμού η ΕΟΚ βάσει της ’Έκθεση Delors’’ η οποία παρουσιάστηκε τον Απρίλιο του 1989 προχώρησε στην επίτευξη της ΟΝΕ σε τρία στάδια. Το πρώτο στάδιο της ΟΝΕ το οποίο κατάργησε όλα τα εμπόδια στην ΟΝΕ ξεκίνησε το 1990. Το δεύτερο στάδιο με σκοπό τον καθορισμό των διοικητικών οργάνων και της οργανωτικής δομής της ΟΝΕ, ξεκίνησε το 1994 με την ίδρυση του Ευρωπαϊκού Νομισματικού Ιδρύματος. Το τρίτο, το οποίο χαρακτηριζόταν από την προσήλωση των διαφόρων οργανισμών στις οικονομικές και νομισματικές υποχρεώσεις καθώς και την εισαγωγή του ενιαίου νομίσματος, ξεκίνησε το 1999. Η ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, του Ευρωπαϊκού Συστήματος Κεντρικών Τραπεζών και η εισαγωγή της έννοιας του Ευρωσυστήματος πραγματοποιήθηκαν κατά την διάρκεια του δεύτερου σταδίου. Το όλο σύστημα, αξιοποιώντας της προηγούμενη εμπειρία της Ομοσπονδιακής Κεντρικής Τράπεζας της Γερμανίας, έχει ως πρότυπο την Ομοσπονδιακή Κεντρική Τράπεζα των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής. Οι αρμοδιότητες και ο τρόπος λειτουργίας της ΕΚΤ, η οποία έχει ως όργανα την Εκτελεστική Επιτροπή, το Διοικητικό Συμβούλιο, καθώς και το Γενικό Συμβούλιο, καθορίζονται στην Συνθήκη για την Λειτουργία της Ε.Ε. Προκειμένου η ΕΚΤ να είναι σε θέση να πετύχει τον στόχο της σταθερότητας των τιμών διασφαλίζεται η ανεξαρτησία της, αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν είναι υποχρεωμένη να λογοδοτεί στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Η ΕΚΤ έχει αναλάβει την αποκλειστική αρμοδιότητα να ασκεί την ενιαία νομισματική πολιτική στη ζώνη του ευρώ. Επίσης ασκεί συναλλαγματική πολιτική και προληπτική εποπτεία των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων συμβάλλοντας στην χρηματοπιστωτική σταθερότητα. Το Ευρωπαϊκό Σύστημα Κεντρικών Τραπεζών συγκροτείται από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και τις εθνικές κεντρικές τράπεζες του συνόλου των χωρών – μελών τις Ε.Ε. Δεν έχει νομική προσωπικότητα και διοικείται από τα όργανα λήψεως αποφάσεων της ΕΚΤ. Πρωταρχικός στόχος του είναι η διατήρηση της σταθερότητας των τιμών. Το Ευρωσύστημα συγκροτείται από την ΕΚΤ και τις εθνικές κεντρικές τράπεζες των κρατών μελών με νόμισμα το ΕΥΡΩ. Θα διαδραματίζει τον κεντρικό ρόλο μέχρι την υιοθέτηση το ενιαίου νομίσματος από όλες τις χώρες της ΕΕ., καθώς από τότε ο ρόλος αυτός θα διαδραματίζεται από το ΕΣΚΤ. Δεν έχει νομική προσωπικότητα και όπως και το ΕΣΚΤ διοικείται από τα όργανα λήψεως αποφάσεων της ΕΚΤ. Στην επίτευξη των κοινών στόχων του Ευρωσυστήματος, συμβάλλουν μαζί με την ΕΚΤ και οι ΕθνΚΤ καθώς ο καταμερισμός των εργασιών εντός του συστήματος πραγματοποιείται βάσει της αρχής της αποκέντρωσης. Οι ΕθνΚΤ της ζώνης του ΕΥΡΩ εκτελούν τα καθήκοντα που έχουν ανατεθεί στο Ευρωσύστημα σύμφωνα με τους κανόνες τους οποίους θεσπίζουν τα όργανα λήψης αποφάσεων της ΕΚΤ. Η Τράπεζα της Ελλάδος όπως και όλες οι Εθνικές Κεντρικές Τράπεζες έχει ξεχωριστή από την ΕΚΤ νομική προσωπικότητα. Παρόλα αυτά βρίσκεται κάτω από τον έλεγχο της ΕΚΤ και αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα του Ευρωσυστήματος συμβάλλοντας στην υλοποίηση της νομισματικής και συναλλαγματικής πολιτικής του. Πρωταρχικός στόχος του Ευρωσυστήματος είναι η σταθερότητα των τιμών. Επιτυγχάνεται με την κατάλληλη νομισματική πολιτική και οδηγεί σε ενίσχυση της απασχόλησης, μη πληθωριστική ανάπτυξη, καθώς και υψηλό βαθμό ανταγωνιστικότητας και σύγκλισης των οικονομικών επιδόσεων, οι οποίοι αποτελούν στόχους της Ε.Ε. Έχει παρατηρηθεί εμπειρικά αλλά επίσης προκύπτει και από την οικονομική θεωρία ότι η σταθερότητα των τιμών οδηγεί σε άνοδο του βιοτικού επιπέδου και της ευημερίας γενικότερα. Τα κύρια μέσα του Ευρωσυστήματος για την άσκηση σταθεροποιητικής ως προς τις τιμές νομισματικής πολιτικής είναι οι πράξεις ανοικτής αγοράς, οι πάγιες διευκολύνσεις και τα υποχρεωτικά ελάχιστα διαθέσιμα. Θα πρέπει βέβαια να αναφερθεί ότι, όπως προκύπτει από το παράδειγμα της ΤτΕ στις ΕθνΚΤ επιφυλάσσεται σημαντικός ρόλος για την υλοποίηση της νομισματικής πολιτικής. Ο στόχος της άσκησης της συναλλαγματικής πολιτικής, εντάσσεται στο πλαίσιο της εξυπηρέτησης του στόχου της διατήρησης της σταθερότητας των τιμών. Η συναλλαγματική πολιτική προβλέπεται να χαράσσεται από το Συμβούλιο (ECOFIN) βάσει συγκεκριμένης διαδικασίας. Απαραίτητη προϋπόθεση για να ενεργοποιηθεί η διαδικασία αυτή, αποτελεί η ύπαρξη σαφούς απόκλισης μεταξύ της ισοτιμίας του ΕΥΡΩ και των πραγματικών οικονομικών εξελίξεων και οικονομικών πολιτικών. Δεδομένου ότι μετά την κυκλοφορία του ευρώ δεν προέκυψε τέτοια περίπτωση, η εν λόγω διαδικασία μέχρι στιγμής δεν βρήκε εφαρμογή. Έτσι καθώς η ΕΚΤ δεν έχει συγκεκριμένο στόχο όσον αφορά την συναλλαγματική ισοτιμία του ευρώ, περιορίζεται μόνο σε διορθωτικές κινήσεις για την επαναφορά της ισοτιμίας του, σε επίπεδα στα οποία αυτή δεν θα αποκλίνει από τα οικονομικά μεγέθη της ζώνης του ΕΥΡΩ. Στοιχείο της συναλλαγματικής πολιτικής του Ευρωσυστήματος αποτελεί ο τρόπος καθορισμού των περιθωρίων διακύμανσης των συναλλαγματικών ισοτιμιών των νομισμάτων των κρατών μελών εκτός ζώνης ΕΥΡΩ, στο πλαίσιο της εφαρμογής, μετά την 1η Ιανουαρίου 1999, του ΜΣΙ ΙΙ ο οποίος έχει ως σκοπό να συνδεθούν οι συναλλαγματικές ισοτιμίες των νομισμάτων των κρατών – μελών που δεν έχουν ενταχθεί στο ΕΥΡΩ με αυτό. Απαραίτητη για την άσκηση συναλλαγματικής πολιτικής από το Ευρωσύστημα, είναι η διατήρηση συναλλαγματικών διαθεσίμων από την ΕΚΤ αλλά και τις ΕθνΚΤ. Βασικές προϋποθέσεις για την επίτευξη των στόχων της Ε.Ε., δηλαδή της ενίσχυσης της απασχόλησης, της μη πληθωριστικής ανάπτυξης, καθώς και του υψηλού βαθμού ανταγωνιστικότητας και σύγκλισης των οικονομικών επιδόσεων, είναι εκτός από την σταθερότητα των τιμών και η χρηματοπιστωτική σταθερότητα. Αυτό έγινε κατανοητό περισσότερο από ποτέ μετά την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση η οποία ξεκίνησε με αφορμή την λεγόμενη ‘’φούσκα των ακινήτων’’ στις ΗΠΑ και δημιούργησε προβλήματα στα δημόσια οικονομικά πολλών κρατών, οδηγώντας σε αρνητικούς ρυθμούς ανάπτυξης και αύξηση της ανεργίας. Η χρηματοπιστωτική σταθερότητα επιτυγχάνεται μέσω της προληπτικής εποπτείας των πιστωτικών ιδρυμάτων. Στο πλαίσιο αυτό, το Ευρωσύστημα παρακολουθεί και αξιολογεί την χρηματοπιστωτική σταθερότητα στην Ευρωζώνη, δίνει συμβουλές για τον σχεδιασμό και την αναθεώρηση των ρυθμιστικών και εποπτικών απαιτήσεων από τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, όπως επίσης προωθεί την συνεργασία των μελών του σε θέματα τραπεζικής εποπτείας και χρηματοπιστωτικής σταθερότητας υπό τον συντονισμό της ΕΚΤ. Δεδομένης της σημασίας της προληπτικής εποπτείας των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων για την χρηματοπιστωτική σταθερότητα, αλλά και του πρόσφατου κινδύνου κατάρρευσης του χρηματοπιστωτικού συστήματος, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προκειμένου να συμβάλει στην θωράκιση της Ε.Ε. από μελλοντικούς κινδύνους, τον Οκτώβριο του 2008 ανέθεσε σε ομάδα εμπειρογνωμόνων να συντάξει έκθεση για το μέλλον της προληπτικής εποπτείας των πιστωτικών ιδρυμάτων και της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας στην Ε.Ε.. Βασική πρόταση της εν λόγω έκθεσης, γνωστής και ως ‘’Έκθεση de Larosière’’ ήταν η δημιουργία του Ευρωπαϊκού Συστήματος Χρηματοοικονομικής Εποπτείας (European System of Financial Supervisors - ESFS) το οποίο έχει ως στόχους την διαμόρφωση κοινής εποπτικής νοοτροπίας και τη συμβολή στη δημιουργία μιας ενιαίας ευρωπαϊκής χρηματοπιστωτικής αγοράς. Το εν λόγω σύστημα αποτελείται από δύο πυλώνες. Τον πυλώνα της μικροπροληπτικής εποπτείας ο οποίος με την σειρά του συνίσταται από τις αρμόδιες εποπτικές αρχές των κρατών – μελών και τις τρεις Ευρωπαϊκές εποπτικές αρχές (Ευρωπαϊκή Αρχή Τραπεζών, Ευρωπαϊκή Αρχή Ασφαλίσεων και Επαγγελματικών Συντάξεων, Ευρωπαϊκή Αρχή Κινητών Αξιών και Αγορών). Η καθημερινή μικροπροληπτική εποπτεία ασκείται από τις αρμόδιες εθνικές εποπτικές αρχές των κρατών μελών, ενώ η ΕΚΤ έχει αποκλειστεί από την άσκηση μικροπροληπτικής εποπτείας. Δεύτερος πυλώνας του είναι αυτός της μακροπροληπτικής εποπτείας. Ασκείται από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Συστημικού Κινδύνου το οποίο ως στόχο έχει την πρόληψη και άμβλυνση των συστημικών κινδύνων κατά της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας στην Ε.Ε.. Στην ΕΚΤ έχουν ανατεθεί ειδικά καθήκοντα αναφορικά με την λειτουργία του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Συστημικού Κινδύνου, οπότε με τον τρόπο αυτό η ΕΚΤ συμμετέχει στην άσκηση μακροπροληπτικής εποπτείας. Εκτός από την εποπτεία των πιστωτικών ιδρυμάτων για την αποτροπή μελλοντικών χρηματοπιστωτικών κρίσεων η Ε.Ε. έπρεπε να αντιμετωπίσει και μία έμμεση συνέπεια των κρίσεων αυτών η οποία αφορούσε τα ίδια τα μέλη της. Την άμεση χρηματοδότηση μελών της, τα οποία λόγω εφαρμογής αυστηρότερων κριτηρίων δανειοδότησης, συνεπεία της χρηματοπιστωτικής κρίσης, αντιμετώπισαν προβλήματα δανειοδότησης και άρα εξυπηρέτησης του δημόσιου χρέους τους, αλλά και την δημιουργία ενός μόνιμου μηχανισμού για μελλοντική επίλυση ανάλογων προβλημάτων. Σημαντικό κενό υπήρχε καθώς η ΕΚΤ αλλά και οι ΕθνΚΤ δεν επιτρέπεται, βάσει του Καταστατικού της ΕΚΤ και του ΕΣΚΤ, αλλά και της ΣΛΕΕ, να παρέχουν πιστωτικές διευκολύνσεις ή να αγοράζουν χρεόγραφα κρατών – μελών. Το κενό αυτό καλύφθηκε με την δημιουργία του Ευρωπαϊκού Ταμείου Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας (European Financial Stability Facity – EFSF) ως προσωρινού μηχανισμού με προαποφασισμένη περίοδο λειτουργίας μέχρι τρία χρόνια από την ίδρυσή του την 07/06/2010 και από την 08/10/2012 του μόνιμου μηχανισμού με την ονομασία Ευρωπαϊκός Μηχανισμός Σταθερότητας (European Stability Mechanism – ESM). H οικονομική βοήθεια από τον EFSF παρέχεται μετά από αίτημα κράτους – μέλους της Ευρωζώνης, με την ταυτόχρονη υποχρέωσή του να υπογράψει μνημόνιο σχετικό με την εφαρμογή προγράμματος προσαρμογής της οικονομίας του, το οποίο θα πρέπει να έχει προηγουμένως συμφωνηθεί μεταξύ Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ΔΝΤ και ΕΚΤ και γίνει ομόφωνα δεκτό από τους υπουργούς Οικονομικών της Ευρωζώνης (Eurogroup). Υπό ανάλογες προϋποθέσεις παρέχεται η οικονομική βοήθεια και από τον ESM στον οποίο η ΕΚΤ συμμετέχει εκτός από την διαδικασία συμφωνίας αναφορικά με το Μνημόνιο Κατανόησης και στην διαδικασία εκτίμησης του κινδύνου τον οποίο μπορεί να προκαλέσει το δημόσιο χρέος ενός κράτους στην χρηματοπιστωτική σταθερότητα. Επίσης στην εκτίμηση της βιωσιμότητάς του και των χρηματοδοτικών του αναγκών. Τέλος αναφέρεται ότι η ΕΚΤ συμμετέχει ως παρατηρητής στις συνεδριάσεις του Συμβουλίου Διοικητών καθώς και του Συμβουλίου Διευθυντών του. Ενώ η νομισματική ένωση έχει πραγματοποιηθεί για την πλειονότητα των κρατών μελών της Ε.Ε., μετά την πρόσφατη περίοδο έγινε σαφές ότι πραγματική θωράκιση της Ε.Ε. απέναντι σε αντίστοιχα μελλοντικά προβλήματα και διασφάλιση της ευημερίας των πολιτών της μπορεί να επιτευχθεί μόνο με πραγματική οικονομική ένωση, μέσω της οποίας θα έχει πραγματοποιηθεί ουσιαστική ΟΝΕ. Στοιχεία της είναι το ενοποιημένο χρηματοοικονομικό πλαίσιο ή αλλιώς Τραπεζική Ένωση, το ενοποιημένο δημοσιονομικό πλαίσιο, το ενοποιημένο πλαίσιο οικονομικής πολιτικής και η διασφάλιση της αναγκαίας δημοκρατικής νομιμοποίησης και λογοδοσίας της λήψης αποφάσεων στο πλαίσιο της ΟΝΕ. Στο πλαίσιο της παρούσας εργασίας σκόπιμο είναι να αναλύσουμε το πρώτο στοιχείο δηλαδή την Τραπεζική Ένωση. Για την ολοκλήρωσή της απαιτείται η δημιουργία τριών μηχανισμών. Ο πρώτος είναι ο Ενιαίος Εποπτικός Μηχανισμός (Single Supervisory Mechanism – SSM), ο οποίος δεν αντικαθιστά τον ESFS αλλά συνεργάζεται μαζί του. Θα είναι έτοιμος έως τον Νοέμβριο του 2014, με σκοπό την διαφύλαξη της ασφάλειας καθώς και της ευρωστίας του ευρωπαϊκού χρηματοπιστωτικού συστήματος, και την ενίσχυση της χρηματοπιστωτικής ολοκλήρωσης και σταθερότητας της Ε.Ε. Για την επίτευξη του σκοπού του ανατέθηκαν αυξημένα καθήκοντα στην ΕΚΤ. Σε μικροπροληπτικό επίπεδο, δίνεται στην ΕΚΤ η αποκλειστική αρμοδιότητα να εκτελεί καθήκοντα προληπτικής εποπτείας των πιστωτικών ιδρυμάτων. Εποπτεύει άμεσα τα περίπου 130 σημαντικά πιστωτικά ιδρύματα και έμμεσα, όλα τα υπόλοιπα διατηρώντας το δικαίωμα άσκησης άμεσης εποπτείας σε αυτά, μετά από απόφασή της. Σε μακροπροληπτικό επίπεδο, δίνεται η δυνατότητα στην ΕΚΤ ή τις αρμόδιες εθνικές αρχές μετά από λήψη της γνώμης της ΕΚΤ, να λαμβάνουν απόφαση για την αύξηση των απαιτούμενων αποθεμάτων ασφαλείας των πιστωτικών ιδρυμάτων. Τα εποπτικά καθήκοντα της ΕΚΤ σχεδιάζονται και εκτελούνται από το Εποπτικό Συμβούλιο. Η ΕΚΤ λογοδοτεί για αυτά στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο. Ο δεύτερος μηχανισμός της Τραπεζικής Ένωσης είναι ο Ενιαίος Μηχανισμός Εξυγίανσης των Τραπεζών (Single Resolution Mechanism – SRM) ο οποίος δημιουργείται με σκοπό να θεσμοθετηθεί για το μέλλον ένα κοινό σύνολο κανόνων το οποίο θα χρησιμοποιείται για τις προβληματικές τράπεζες της Ευρωζώνης, καθώς και να έχουν αναπτυχθεί αποτελεσματικές διαδικασίες για την αντιμετώπιση πτωχεύσεων τραπεζών. Αποτελείται από το Ενιαίο Συμβούλιο Εξυγίανσης (Single Resolution Board – SRB), τις εθνικές αρμόδιες αρχές εξυγίανσης και το Ενιαίο Ταμείο Εξυγίανσης (Single Resolution Fund – SRF). Ο ρόλος της ΕΚΤ στο SRB αλλά και στην διαδικασία εξυγίανσης είναι εξαιρετικά σημαντικός. Ο τρίτος μηχανισμός της Τραπεζικής Ένωσης είναι τα εθνικά συστήματα εγγύησης των καταθέσεων τα οποία όταν ωριμάσουν οι συνθήκες θα ενοποιηθούν σε ένα ενιαίο υπερεθνικό σύστημα καταθέσεων Η Ε.Ε. είναι ένα ιδιότυπο μόρφωμα το οποίο όχι μόνο διαρκώς εξελίσσεται, αλλά και επιδεικνύει την κατάλληλη προσαρμοστικότητα στις περιστάσεις διαχρονικά. Μέσω του διαρκώς αυξανόμενου ρόλου της, η ΕΚΤ συμβάλει με τον δικό της τρόπο, στην βελτίωση του βιοτικού επιπέδου των ευρωπαίων πολιτών και εμμέσως στην διασφάλιση της ειρήνης στην ευρωπαϊκή ήπειρο.