Πολιτικός λόγος και προπαγάνδα στα ολοκληρωτικά καθεστώτα: το παράδειγμα της νεολαίας Μεταξά σε σύγκριση με τη Νεολαία του Γ' Ράιχ

Ο πολιτικός λόγος, ως μια μορφή επικοινωνίας, επιδιώκει να κατευθύνει τον ακροατή σε μια ενδεχόμενη ενέργεια προς το συμφέρον του ομιλητή. Ο κατάλληλος χειρισμός της γλώσσας, λόγω του επιτελεστικού ρόλου που διαδραματίζει, ενισχύει τη δυναμική του λόγου. Οι πολιτικοί χρησιμοποιούν συγκεκριμένες γλωσσικές τεχνικές προκειμένου να παραπλανήσουν το κοινό, να αποκτήσουν και μετέπειτα να διατηρήσουν την εξουσία. Ο λόγος τους, πολλές φορές, χρησιμοποιείται με στρατηγικό τρόπο, συμβάλλοντας στη μετατροπή και κατ’ επέκταση στην παγίωση συγκεκριμένων πολιτικών πεποιθήσεων. Ως προπαγάνδα μπορεί να οριστεί η εσκεμμένη παραποίηση και παρουσίαση της πραγματικότητας, ώστε η εξυπηρέτηση συγκεκριμένων συμφερόντων να θεωρείται δεδομένη. Εξ’ ορισμού, απευθύνεται στη μάζα και ο προπαγανδιστής θα πρέπει να κατέχει την ικανότητα να επηρεάζει τη μαζική ψυχολογία, στρέφοντας την κοινή γνώμη προς την επιθυμητή κατεύθυνση. Άμεσα συνδεδεμένη με τα ολοκληρωτικά καθεστώτα, όπου η χειραγώγηση και ο έλεγχος του κοινού αποτελούν απαραίτητα στοιχεία για την εδραίωση της εξουσίας, η προπαγάνδα αποφεύγει τη λογική και κατευθύνει συνειδήσεις. Χαρακτηριστικά παραδείγματα προπαγανδιστικών εκστρατειών που διεξήχθησαν κατά τη διάρκεια ολοκληρωτικών μορφωμάτων και προσεγγίζονται βιβλιογραφικά στην παρούσα διπλωματική εργασία, αποτελούν η ναζιστική Γερμανία, με αρχηγό τον Αδόλφο Χίτλερ και Υπουργό Προπαγάνδας τον Γιόσεφ Γκέμπελς και το ελληνικό καθεστώς της 4ης Αυγούστου υπό την αρχηγία του Ιωάννη Μεταξά. Η εν λόγω εργασία επιχειρεί να αναλύσει τους λόγους για τους οποίους τόσο ο πολιτικός λόγος όσο και η προπαγάνδα που ασκήθηκε έντονα κατά τη μεσοπολεμική περίοδο είχαν τόση απήχηση, δημιουργώντας φανατικούς οπαδούς, αλλά και το σημαντικό ρόλο που διαδραμάτισαν στην ιδεολογική κατήχηση των νέων. Οι οργανωμένες νεολαίες αποτέλεσαν τους εγγυητές για το μέλλον των δικτατοριών και αυτό ήταν το κίνητρο για το ιδιαίτερο ενδιαφέρον που επέδειξαν οι πολιτικοί αρχηγοί. Και τα δύο καθεστώτα, αν και το ελληνικό σε λιγότερο βαθμό, χρησιμοποίησαν τα διαθέσιμα μέσα, όπως τον Τύπο, τις τέχνες και το εκπαιδευτικό σύστημα για την ιδεολογική ευθυγράμμιση της νεολαίας. Συγχρόνως, η απόδοση θεϊκών διαστάσεων στα καθεστώτα και στους αρχηγούς τους, μέσω συγκεκριμένων τελετουργιών και συμβολισμών, απέδειξε τον ουσιώδη ρόλο που κατείχαν στον προσηλυτισμό των νέων. Ο τελετουργικός τους χαρακτήρας, όπως αποδεικνύεται από τις μαζικές παρελάσεις, τις στολές και τους εορτασμούς, αφενός συνέθετε τον αναγκαίο μυστικισμό και τη διέγερση των συναισθημάτων, αφετέρου επεδίωκε τη μετατροπή των νέων σε άβουλη μάζα. Ο ναζιστικός λόγος, με την ιδεολογική του προπαγάνδα κατάφερε να μεταδώσει στη νεολαία όλα τα κυρίαρχα στοιχεία του Εθνικοσοσιαλισμού, όπως έπραξε αντίστοιχα και η κυβέρνηση Μεταξά. Ο προπαγανδιστικός μηχανισμός και η δημιουργία καλά συσπειρωμένων νεολαίων, με απώτερο στόχο αφοσιωμένους συμμάχους της ιδεολογίας του ολοκληρωτισμού, αποδείχθηκαν ζητήματα καίριας σημασίας για τους εκπροσώπους της εξουσίας. Η πλήρης ευθυγράμμιση της μάζας και η αυστηρή εθνική και ηθική διαπαιδαγώγηση των νέων, λειτούργησαν ευεργετικά για τους εν λόγω πολιτικούς αρχηγούς. Ωστόσο, δεν κατάφεραν να πετύχουν πλήρως τους σκοπούς για τους οποίους δημιουργήθηκαν. Η προπαγάνδα που διεξήχθη, τόσο στη Γερμανία όσο και στην Ελλάδα, αν και έφτασε σ’ ένα ικανοποιητικό επίπεδο, δεν κατάφερε να επηρεάσει ολοκληρωτικά τη μάζα. Οι δυσαρέσκειες που αναπτύχθηκαν στο εσωτερικό των νεανικών οργανώσεων, καθώς και η αρνητική στάση των γονιών, αποτέλεσαν τα αίτια της σύντομης λειτουργίας τους, με τα ολοκληρωτικά καθεστώτα να διαλύονται μετά τη λήξη του πολέμου. Οι τελετές και οι συμβολισμοί, ως μέσα ιδεολογικής χειραγώγησης των νέων, δεν κατάφεραν να ενισχύσουν επαρκώς την προπαγανδιστική προσπάθεια. Τα παραδείγματα της Χιτλερικής Νεολαίας, σε σύγκριση με την Εθνική Οργάνωση Νεολαίας, θα φέρουν στο φως ενδιαφέροντα συμπεράσματα σχετικά με το ερευνητικό πλαίσιο στο οποίο θα κινηθεί η διπλωματική εργασία.