Σαν ξυπνήσαν τα μουλάρια και πετάξαν τα σαμάρια...: το αντιστασιακό κίνημα στη Λέσβο (1941-1945)

Στην εργασία αυτή εξετάζεται η ανάπτυξη του αντιστασιακού κινήματος στη Λέσβο και ειδικότερα η μεγάλη δυναμική που διαμόρφωσε εκεί το ΕΑΜ και το ΚΚΕ. Η Λέσβος βίωσε τα μεγάλα γεγονότα της δεκαετίας του ’40 με έναν ξεχωριστό τρόπο, ως απόρροια των γεωγραφικών, οικονομικών και πολιτικών της ιδιαιτεροτήτων: της νησιωτικότητας, της εγγύτητας στα μικρασιατικά παράλια και στην ουδέτερη στον πόλεμο Τουρκία, της εξαρτημένης από το εμπόριο και τη μονοκαλλιέργεια της ελιάς οικονομία, των μεγάλων κοινωνικών αντιθέσεων κ.λπ.. Η μεγάλη κοινωνική και πολιτική επιρροή του ΕΑΜ ερμηνεύεται ως αποτέλεσμα τριών παραμέτρων: πρώτον, του συγκρητισμού της σημαντικής βενιζελικής παράδοσης του νησιού, της δυναμικής ανάπτυξης του αγροτοεργατικού και κομμουνιστικού κινήματος στο νησί κατά τη διάρκεια του μεσοπολέμου, του προσφυγικού στοιχείου και της προοδευτικής διανόησης του νησιού που στις συνθήκες της κατοχής κινήθηκαν ακόμα πιο αριστερά· δεύτερον, της παρέμβασης του ΕΑΜ στις πληγές της κατάρρευσης της τοπικής οικονομίας, της διατάραξης της παραδοσιακής κοινοτικής αλληλεγγύης και της όξυνσης των κοινωνικών αντιθέσεων αλλά και της επιλογής για μια ήπια και λελογισμένη αντιπαράθεση με τον κατακτητή, υπό την καθοδήγηση αρχικά των Βρετανών, που θα απέτρεπε τα οδυνηρά αντίποινα και θα έφερνε το ΕΑΜ σε καίρια θέση κατά την αποχώρηση των Γερμανών· τρίτον, της σημαντικής μεταρρυθμιστικής προσπάθειας– όχι όμως και χωρίς αντιφάσεις– που επιχείρησε η τοπική εαμική διοίκηση μετά την απελευθέρωση του νησιού και η οποία συχνά ξεπερνούσε τα όρια της συναίνεσης στα πλαίσια της κυβέρνησης εθνικής ενότητας. Συμβολικό σημείο που συμπυκνώνει τα παραπάνω στοιχεία και αποτυπώνει τη δυναμική του εαμικού κινήματος στη Λέσβο αποτέλεσε η μεγάλη λαϊκή κινητοποίηση των Χριστουγέννων του 1944, το περίφημο «GO BACK», κατά την οποία εμποδίστηκε η αποβίβαση βρετανικών στρατευμάτων στο νησί. Η περίπτωση της Λέσβου αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας «νικηφόρας επανάστασης που χάθηκε» όχι με τα όπλα αλλά υπό το βάρος των εξελίξεων στην Αθήνα, της παλινόρθωσης του παλιού πολιτικού κόσμου και της αποκατάστασης των δωσίλογων μετά τα Δεκεμβριανά και τη Βάρκιζα.