Εμπορία ανθρώπων και γενετήσια εκμετάλλευση: το Ευρωπαϊκό νομικό πλαίσιο

Η εμπορία ανθρώπων αποτελεί ένα παγκόσμιο και σύνθετο φαινόμενο που πλήττει ευθέως τα θεμελιώδη δικαιώματα και υπάγεται στους τομείς της ιδιαίτερα σοβαρής εγκληματικότητας με διασυνοριακή διάσταση. Πρόκειται για ένα από τα κατ’ εξοχήν πεδία δράσης που εκτιμάται ότι μπορεί να αντιμετωπιστεί πληρέστερα σε ενωσιακό επίπεδο και μία από τις σταθερές προτεραιότητες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στο πλαίσιο αυτό, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο προχώρησαν στην έκδοση της Οδηγίας 2011/36/ΕΕ για την πρόληψη και καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων και την προστασία των θυμάτων της, η οποία αποτέλεσε την πρώτη Οδηγία που εκδόθηκε μετά τη ρητή εκχώρηση ποινικών αρμοδιοτήτων στην Ένωση με τη Συνθήκη της Λισαβώνας. Παρά δε τα βήματα που έχουν σημειωθεί έως σήμερα στην κατεύθυνση της ομοιόμορφης αντιμετώπισης του εγκλήματος, η εμπορία ανθρώπων εξακολουθεί να αποτελεί μια από τις σημαντικότερες απειλές για την Ένωση, η οποία εκδηλώνεται με περισσότερες μορφές. Μεταξύ αυτών, κυρίαρχη θέση κατέχει η εμπορία ανθρώπων για σεξουαλικούς σκοπούς, με την πλειονότητα των θυμάτων να απαρτίζεται από γυναίκες και κορίτσια. Το γεγονός αυτό φέρνει στην επιφάνεια επίκαιρα ζητήματα, όπως η βία κατά των γυναικών ως μορφή διακρίσεων και παραβίασης των θεμελιωδών δικαιωμάτων και ελευθεριών στη βάση του φύλου. Αφορμή της ενασχόλησής μου με το παρόν θέμα αποτέλεσε η πρόσφατη πρόταση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου να υπαχθεί η έμφυλη βία στα ευρωεγκλήματα του άρθρου 83ΣΛΕΕ και η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για έκδοση Οδηγίας για την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας. Με αυτές τις σκέψεις, κρίθηκε σκόπιμο από τη γράφουσα να διερευνηθεί το υφιστάμενο ενωσιακό νομοθετικό πλαίσιο γύρω από την εμπορία ανθρώπων και τη γενετήσια εκμετάλλευση γυναικών -εξαιρουμένων των παιδιών που αποτελούν σημαντικό κεφάλαιο που χρήζει χωριστής μελέτης- προκειμένου να καταδειχθεί κατά πόσον ο Έλληνας νομοθέτης προέβη σε ορθή μεταφορά των διατάξεων της Οδηγίας στην εγχώρια έννομη τάξη. Διευκρινίζεται ότι τα ζητήματα που σχετίζονται με τις δύο αυτές έννοιες είναι πολλά περισσότερα από αυτά με τα οποία καταπιάνεται η παρούσα μελέτη. Εντούτοις, για λόγους εμβάθυνσης το ενδιαφέρον εν προκειμένω επικεντρώνεται στον ορισμό της εμπορίας ανθρώπων και σε ορισμένα καίρια ζητήματα που σχετίζονται με την έννοια της γενετήσιας εκμετάλλευσης, περιλαμβανομένης της προσέγγισης της έννοιας και της εκμετάλλευσης της εκπόρνευσης, της κατάδειξης των πολλών μορφών της βίας και της σημασίας του παράγοντα του φύλου, της ποινικοποίησης της ζήτησης και της αρχής της μη δίωξης και τιμώρησης των θυμάτων. Ιδίως, ερευνάται καταρχήν αν η Ένωση είχε αρμοδιότητα δράσης στον τομέα της εμπορίας ανθρώπων και αν ορθά άσκησε τις νομοθετικές της εξουσίες με την επιλογή του συγκεκριμένου νομοθετικού εργαλείου. Περαιτέρω, ερευνάται κατά πόσον ο Έλληνας νομοθέτης στοιχήθηκε με τις ενωσιακές του υποχρεώσεις, κατά την μεταφορά των ερευνώμενων διατάξεων, με σημείο αναφοράς τόσο το γράμμα και το πνεύμα της Οδηγίας όσο και τη σχετική νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου.