Ανθρωπιστική κρίση και η ευθύνη της διεθνούς κοινότητας : η περίπτωση της Συρίας

Η πλέον θερμή εμφύλια σύγκρουση σήμερα λαμβάνει χώρα στη Συρία κυριαρχώντας ως πρώτο ζήτημα διεθνούς ενδιαφέροντος. Οι λόγοι είναι πολλοί και διαφορετικοί μεταξύ τους. Καταρχήν, ο απολογισμός των νεκρών κατά τη διάρκεια της -πλέον των δύο χρόνων- εμφύλιας σύρραξης είναι τραγικός με 110.000 άνθρωποι να έχουν χάσει τη ζωή τους, εκ των οποίων ένα μεγάλο ποσοστό άμαχου πληθυσμού, γυναικών και παιδιών. Δεύτερον, τα εγκλήματα που έχουν διαπραχθεί καθημερινά εις βάρος του συριακού λαού ανέρχονται σε αμέτρητα προκαλώντας αισθήματα οργής, αποτροπιασμού και φρίκης. Από την άλλη πλευρά, ανυπολόγιστες είναι οι συνέπειες στους Σύριους πρόσφυγες καθώς και στους Εσωτερικά Εκτοπισμένους Πληθυσμούς, με αποτέλεσμα την πλήρη διάσπαση του κοινωνικού ιστού και την καταστροφή των βασικών κρατικών υποδομών. Παράλληλα, ο κίνδυνος για μετατροπή της σύρραξης σε θρησκευτική λόγω των διαφορετικών μουσουλμανικών σεχτών στη Συρία έχει ως άμεσο αποτέλεσμα την μεγάλη πιθανότητα διάχυσης της συριακής κρίσης στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής. Ενόψει των νέων εξελίξεων με τη χρήση χημικών όπλων και την άμεση αντίδραση των ΗΠΑ προς την κατεύθυνση της στρατιωτικής επέμβασης στο συριακό έδαφος, η συριακή κρίση λαμβάνει περισσότερο διεθνή διάσταση με εμπλεκόμενους πληθώρα διεθνών δρώντων –κράτη και διεθνείς οργανισμούς- και με έντονη κινητικότητα προς την επίτευξη πολιτικής συμφωνίας με το καθεστώς Assad. Οι πηγές που χρησιμοποιήθηκαν στην παρούσα εργασία αφορούν καταρχήν τη χρήση πρωτογενών κειμένων όπως αποφάσεις των διεθνών οργανισμών, εκθέσεις της Επιτροπής Έρευνας του Συμβουλίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και ετήσιες εκθέσεις της Διεθνούς Αμνηστίας και του Human Rights Watch. Επίσης, σε δεύτερο επίπεδο, έγινε χρήση επιστημονικής αρθρογραφίας αναφορικά με την ευθύνη προστασίας και την έννοια της στρατιωτικής επέμβασης στη Συρία. Τέλος, αναφορικά με τις καθημερινές εξελίξεις σε επίπεδο αντιδράσεων των διεθνών δρώντων έγινε χρήση των διαδικτυακών ιστοσελίδων της The Guardian, BBC News και της Aljazeera. Η παρούσα εργασία στοχεύει στην ανάλυση της προβληματικής μίας ενδεχόμενης στρατιωτικής επέμβασης από την πλευρά της διεθνούς κοινότητας στη Συρία με βάση την ευθύνη προστασίας, όπως έχει αναδυθεί και εξελιχθεί έως τις μέρες μας. Πριν προβούμε, όμως, στη διασύνδεση της ευθύνης προστασίας με την εμφύλια σύρραξη στη Συρία, θα πρέπει να προηγηθεί πρώτα η ανάλυση της ως κυρίαρχο ζήτημα στο διεθνές δίκαιο. Συγκεκριμένα, πώς αναδύθηκε η έννοια αυτή στο διεθνές προσκήνιο, οι πρώτες απόπειρες θεωρητικής της θεμελίωσης και διαμόρφωσης της, η συμπερίληψη της σε κείμενο διεθνούς εμβέλειας καθώς και η πρακτική της εφαρμογή μέχρις ότου ξεκίνησε η συριακή κρίση. Στην περίπτωση της συριακής εμφύλιας σύρραξης, οι προϋποθέσεις και τα κριτήρια για την εφαρμογή της ευθύνης προστασίας είναι πολύ συγκεκριμένα: η τέλεση εγκλημάτων πολέμου και εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας καθώς και η αποτυχία του συριακού κράτους να προστατεύσει τον πληθυσμό του από αυτά. Απεναντίας, η συριακή κυβέρνηση είναι σε πολύ μεγάλο βαθμό υπεύθυνη για την τέλεση των παραπάνω εγκλημάτων κατά του συριακού λαού. Η παρούσα μελέτη εμπεριέχει αναλυτικά τις εκάστοτε κατάφωρες παραβιάσεις από την πλευρά της συριακής κυβέρνησης, των παρακείμενων της παραστρατιωτικών οργανώσεων καθώς και από τη συριακή αντιπολίτευση σύμφωνα με πραγματικά περιστατικά της συριακής κρίσης. Με αυτό τον τρόπο καθίσταται δυνατό να τεκμηριωθεί η δυνατότητα επίκλησης της ευθύνης προστασίας στη συριακή ανθρωπιστική κρίση με τη διαπίστωση τέλεσης εγκλημάτων πολέμου και εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας. Εντούτοις, η εφαρμογή της ευθύνης προστασίας στη Συρία αντιμετωπίζει αρκετά νομικά, πολιτικά και πρακτικά εμπόδια. Η μη ύπαρξη εξουσιοδότησης από το Συμβούλιο Ασφαλείας σύμφωνα με τα Κεφάλαια VI και VII με σκοπό τη λήψη των απαραίτητων μέτρων καθιστά μία στρατιωτική επέμβαση μη νομιμοποιημένη από την πλευρά της διεθνούς κοινότητας. Το Συμβούλιο Ασφαλείας δεν έχει καταφέρει να «περάσει» μία απόφαση αναφορικά με την επιβολή κυρώσεων ή τη λήψη άλλων μέτρων κατά του Σύριου Πρόεδρου Assad λόγω της άσκησης βέτο από τη Ρωσία και την Κίνα. Από την άλλη πλευρά, μία ιδιαιτερότητα πολιτικής φύσης αποτελεί η σύνθεση της συριακής κοινωνίας με τις διαφορετικές θρησκευτικές και εθνικές μειονότητες. Οι εν λόγω μειονότητες περιπλέκουν στην πράξη μία στρατιωτική επέμβαση εκ μέρους της διεθνούς κοινότητας στη Συρία εξαιτίας της πιθανολογούμενης διάχυσης της κρίσης σε άλλα κράτη της ευρύτερης περιοχής της Μέσης Ανατολής, στα οποία διαμένουν αντίστοιχες θρησκευτικές και εθνικές μειονότητες. Επιπλέον, μία ακόμη ιδιαιτερότητα της συριακής πραγματικότητας αποτελεί η μη διαμόρφωση μίας ενιαίας συριακής αντιπολίτευσης παρόλη την έλευση δύο χρόνων από την εξέγερση του Μαρτίου του 2011. Τέλος, σε πρακτικό και επιχειρησιακό επίπεδο, μία στρατιωτική επέμβαση στη Συρία αντιμετωπίζει δυσανάλογα σημαντικά εμπόδια και δυσκολίες σε σχέση με τα οφέλη της. Θα αναλυθούν εκτενέστερα οι διαφορετικές μορφές που μπορεί να λάβει μία στρατιωτική επέμβαση είτε με τη μορφή της Ζώνης Απαγόρευσης Πτήσεων είτε με τη δημιουργία της Ζώνης Ασφαλών Θυλάκων είτε με την μορφή της άμεσης στρατιωτικής επέμβασης. Περνώντας στο δεύτερο μέρος της παρούσας μελέτης, αναλύεται το σκέλος της ευθύνης προστασίας, το οποίο αναφέρεται στην εξάντληση των μέτρων ειρηνικού χαρακτήρα ενόψει μίας κρίσης. Στην πραγματικότητα, πραγματοποιείται μία αξιολόγηση της έως σήμερα αντίδρασης της διεθνούς κοινότητας αναφορικά με τη λήψη μέτρων μη στρατιωτικού χαρακτήρα, όπως σε επίπεδο διπλωματίας και κυρώσεων οικονομικού κυρίως χαρακτήρα και κατά πόσο αυτή υπήρξε αποτελεσματική σε σχέση με την άσκηση πίεσης προς το καθεστώς του Assad. Για λόγους καλύτερης εκτίμησης και αξιολόγησης των επιμέρους μέτρων, γίνεται σύγκριση με τα αντίστοιχα μέτρα που αποφασίστηκαν στην περίπτωση της Λιβύης το 2011.