Μουσείο και προσφυγική κρίση: η εθνογραφική προσέγγιση μιας μουσειακής έκθεσης

Η προσφυγική κατάσταση είναι μια από τις πολλές ανθρωπιστικές «κρίσεις» που εμφανίστηκαν στο ευρωπαϊκό τοπίο τα τελευταία τρία χρόνια. Όλο και περισσότερα μουσεία σε όλη την Ευρώπη ασχολούνται με το προσφυγικό ζήτημα καθιστώντας το κεντρικό θέμα των περιοδικών τους εκθέσεων. Στην παρούσα εργασία επιχειρείται η εθνογραφική προσέγγιση μιας μουσειακής έκθεσης με τίτλο “face forward into my home”, που πραγματοποιήθηκε στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. Σκοπός της παρούσας εργασίας είναι να εξετάσει τους λόγους που οδήγησαν ένα μουσείο να ασχοληθεί με τον «Άλλο», τον πρόσφυγα, στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία. Η έκθεση μάς εισάγει στη συζήτηση γύρω από τον κοινωνικό ρόλο των μουσείων και τη θέση τους στην κοινωνία. Τα μουσεία είναι θεσμοί των οποίων οι ρόλοι αλλάζουν συνεχώς καθ’ όλη την ιστορία της ύπαρξής τους. Σήμερα, ο κοινωνικός τους ρόλος αποκτά περισσότερη σημασία, καθώς τα μουσεία αναγνωρίζονται επισήμως ως θεσμοί στην υπηρεσία της κοινωνίας από το Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων (ICOM). Συνεπώς, τα μουσεία δεν μπορούν να παραμένουν αδιάφορα σε σύγχρονα κοινωνικά ζητήματα, όπως, στην περίπτωση που εξετάζουμε, εκείνο της προσφυγικής κρίσης. Αντλώντας από θεωρητικές προσεγγίσεις για τα μουσεία ως «ζώνες επαφής» (Pratt, 1991; Clifford, 1997; Mason, 2006), θα διερευνηθούν οι τρόποι με τους οποίους το μουσείο μετατρέπεται σε χώρο διαπολιτισμικού διαλόγου και οι σχέσεις εξουσίας που αναδύονται στο πλαίσιο αυτό. Αφού γίνει η περιγραφή της έκθεσης, θα αναπτύξω μια σειρά ζητημάτων που σχετίζονται με τη «φωνή» που η έκθεση ισχυρίζεται ότι δίνει στους πρόσφυγες, την «ορατότητα» που αυτοί αποκτούν στο χώρο του μουσείου, αλλά και τη συνολική αντιμετώπιση του προσφυγικού ζητήματος από αυτό. Το μήνυμα που η έκθεση εν τέλει μετέφερε θα αναλυθεί σε συνάρτηση με παράγοντες που αφορούν στην χρηματοδότησή της, στην ιστορία του εν λόγω μουσείου και στους τωρινούς του στόχους. Στη συνέχεια, επιχειρείται η ένταξη της έκθεσης σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, προσφέροντας παραδείγματα παρόμοιων πρωτοβουλιών που έλαβαν χώρα στην Ευρώπη τα τελευταία χρόνια. Τέλος, στην παρούσα εργασία εξετάζονται οι λόγοι (discourses) του μουσείου και του κοινού σχετικά με την έκθεση αυτή, και αποκαλύπτονται τρόποι με τους οποίους το μουσείο διαμεσολαβεί στην κατασκευή της εικόνας των προσφύγων, για να διερωτηθούμε κατά πόσο αυτή διαφοροποιείται από τις κυρίαρχες αναπαραστάσεις τους στα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Θα αναλύσω, επίσης, πώς το μουσείο γίνεται το πεδίο εντός του οποίου αναπτύσσεται μια δυναμική σχέση γνώσης και εξουσίας.