Φουκώ: το ζήτημα της εξουσίας νεοφιλελευθερισμός και κυβερνησιμότητα: προσεγγίσεις

Στην παρούσα διπλωματική εργασία με απασχόλησε το ζήτημα της εξουσίας στο φουκωικό έργο. Η αντίληψη του Φουκώ για την εξουσία ή καλύτερα για τις σχέσεις εξουσίας, όπως συχνά διευκρινίζει, είναι δυναμική: εμπλουτίζεται και τροποποιείται εν μέρει καθώς ο Φουκώ διευρύνει τα πεδία της έρευνας του και αλλάζει προσανατολισμό. Βέβαια, ο Φουκώ διατηρεί τις βασικές θεωρητικές του συλλήψεις καθώς και τη γενεαλογική του μέθοδο και στις Παραδόσεις του που έπονται των βασικών του έργων για την εξουσία. Η βασική του αντίληψη περί καθεστώτων εξουσίας-γνώσης και η συνακόλουθη ανάδειξη της παραγωγικής διάστασης της εξουσίας είναι κάτι που διατρέχει το σύνολο του έργου του. Οι συνέπειες μιας τέτοιας σύλληψης είναι σημαντικές: η γνώση παύει να γίνεται κατανοητή ως το αντίπαλο δέος της εξουσίας αλλά, αντίθετα μάλλον, αποτελεί το αναγκαίο συμπλήρωμά της, δεν υπάρχει ένα κέντρο από το οποίο εκπορεύεται η εξουσία αλλά απειράριθμες διαφορικές εστίες (η εξουσία μοιάζει να διαχέεται στην κοινωνία μέσω πολυάριθμών τριχοειδών αγγείων, όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο Φουκώ), αναδεικνύεται η ενικότητα τρόπων σκέψης, πρακτικών και θεσμών προτού καταλήξουν να συναρθρωθούν σε μια ενιαία συνεκτική ολότητα: το σύγχρονο κράτος. Κατά αυτό τον τρόπο η αντίληψη περί ενός κράτους που εκ των ουκ άνευ μονοπωλεί την εξουσία βάλλεται καίρια. Εξ αυτών προκύπτουν συγκεκριμένες συνέπειες και για το έργο της αντίστασης. Η προσμονή της «μεγάλης νύχτας» αποδεικνύεται μια χίμαιρα. Δεν μπορούμε να προσβλέπουμε στην οριστική απελευθέρωσή μας. Υπάρχει μια αμοιβαία αλύσωση των σχέσεων εξουσίας με τις αντιστάσεις. Αναδεικνύεται η σημασία των τοπικών μορφών αγώνα. Τα ζητήματα αυτά τίθενται και αναλύονται στα έργα του για την εξουσία αλλά και σε μια σειρά από συνεντεύξεις που δίνει συχνά ο Φουκώ. Επιχείρησα να τα αναδείξω κατά την εξέταση των εννοιών της πειθαρχίας και της βιοεξουσίας με τις οποίες ξεκινάω την εργασία μου και τις οποίες εισάγει ο Φουκώ στα δύο κορυφαία έργα του, το Επιτήρηση και Τιμωρία, Η Γέννηση της Φυλακής και τον πρώτο τόμο της Ιστορίας της Σεξουαλικότητας με τίτλο, Η Βούληση για Γνώση. Η ανάπτυξη των δύο προαναφερθεισών εννοιών αποτέλεσε το αναγκαίο υπόστρωμα ώστε να προχωρήσω, στο κυρίως μέρος της εργασίας μου, στην εξέταση των κομβικών εννοιών που ο Φουκώ εισάγει αργότερα στις παραδόσεις του στο Κολλέγιο της Γαλλίας το έτος 1977-1978 (Ασφάλεια, Επικράτεια, Πληθυσμός) και κυρίως το έτος 1978-1979 (Η Γέννηση της Βιοπολιτικής). Στις πρώτες παραδόσεις εισάγει την έννοια της κυβερνοησιμότητας (governmentality) ενώ στις δεύτερες ο Φουκώ δεν θα μιλήσει τόσο για τη βιοπολιτική – όπως προδιαθέτει ο τίτλος των παραδόσεων – αλλά θα αναπτύξει τις έννοιες του φιλελευθερισμού καθώς και αυτή του νεοφιλελευθερισμού (φαινόμενα τα οποία, παρεμπιπτόντως, διακρίνει με αυστηρότητα). Ο φιλελευθερισμός γίνεται κατανοητός από τον Φουκώ ως μια ιδιαίτερη πολιτική ορθολογικότητα που ρυθμίζεται από έναν διαρκή στοχασμό. Πρόκειται για μια φιλελεύθερη κυβερνοησιμότητα που κάνει την εμφάνισή της περί τα μέσα του 18ου αιώνα. Με τις Παραδόσεις έχουμε μια μετακίνηση του Φουκώ από το μικροεπίπεδο στο μακροεπίπεδο, από μια μικροφυσική της εξουσίας σε μια μακροφυσική της εξουσίας. Μιλώντας για φιλελευθερισμό οφείλουμε να έχουμε κατά νου έναν πολιτικό στοχασμό περί των ορίων και των αρμοδιοτήτων της κρατικής εξουσίας. Ο Φουκώ στέκεται στις εμβληματικές μορφές του Άνταμ Σμιθ και του Άνταμ Φέργκιουσον και μέσα από τον δικό τους λόγο επιχειρεί να αναδείξει τη σπουδαιότητα της εμφάνισης ή καλύτερα, της εκ νέου νοηματοδότησης ορισμένων εννοιών που καταλήγουν να επικρατήσουν στη νεωτερικότητα και να την καθορίσουν, όπως ο homo oeconomicus και η civil society και οι οποίες συνοδεύουν αναπόσπαστα τη φιλελεύθερη κυβερνοησιμότητα. Σημαντικό μέρος των παραδόσεων καταλαμβάνει και η ενασχόληση του Φουκώ με τη σύγχρονή του εποχή μέσα από την εξέταση του γερμανικού ορντοφιλελευθερισμού και του αμερικανικού νεοφιλελευθερισμού. Κάνει λόγο για μια νεοφιλελεύθερη κυβερνοησιμότητα που κάνει αισθητή την παρουσία της στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ μετά το τέλος του Β’ΠΠ. Η προβλεπτικότητα των παραδόσεων έχει επισημανθεί από διάφορους σχολιαστές του φουκωικού έργου. Ο Φουκώ διακρίνει με σαφήνεια τη δυναμική του νεοφιλελευθερισμού και το πέρασμα σε μια άλλου τύπου κυβερνοησιμότητα όπου αποδομεί σταδιακά τις μεταπολεμικές διευθετήσεις και το κράτος πρόνοιας. Επανερχόμενος στο αρχικό μου σχόλιο, ο Φουκώ στις παραδόσεις διευκρινίζει ότι στην πραγματικότητα οι διάφοροι τύποι εξουσίας που έχει ορίσει δεν αφορούν αποκλειστικά και μόνο σε μια συγκεκριμένη ιστορική εποχή, έως εάν με το πέρασμα σε μια άλλη, η προγενέστερη μορφή εξουσίας να εξέλειπε. Δεν έχουμε μια κυριαρχία που εξαφανίζεται για να δώσει τη θέση της σε μια πειθαρχία η οποία με τη σειρά της αποσύρεται για να ανοίξει χώρο σε μια φιλελεύθερη κυβερνοησιμότητα. Στην πραγματικότητα μπορούμε, ακόμα και στη σύγχρονή μας εποχή, να διακρίνουμε στοιχεία και από τις τρεις μορφές εξουσίας. Η διάσταση αυτή δεν ήταν ακόμα ορατή στα βασικά του έργα για την εξουσία. Επιπλέον μολονότι, όπως συχνά αναφέρει ο Φουκώ, ο φιλελευθερισμός επερωτά διαρκώς την κρατική εξουσία για τις καταχρήσεις της, σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να αποτιμηθεί μονοσήμαντα θετικά. Οι ελευθερίες που παράγει γίνονται συχνά το μέσο για ακόμα δραστικότερη χειραγώγηση. Οι μηχανισμοί ασφάλειας που υποστηρίζουν τις ελευθερίες των σύγχρονων υποκειμένων εδραιώνουν αναπαράγουν και κάνουν ακόμα πιο λεπτοφυή μια κοινωνία κανονικοποιητική. Επιπρόσθετα, εντός της σύγχρονής μας νεοφιλελεύθερης κυβερνησιμότητας μπορούμε να εντοπίσουμε την «επαναφορά» μιας κυριαρχίας και την παρόξυνση πειθαρχικών μηχανισμών όταν οι μηχανισμοί ασφάλειας δεν λειτουργούν αποτελεσματικά και η κανονικοποίηση των υποκειμένων δεν επιτυγχάνεται. Τέλος, κλείνω την εργασία μου αναφερόμενος σε κάποιες αντιθετικές ερμηνείες πάνω στο φουκωικό έργο και ειδικότερα πάνω στο φαινόμενο της εξουσίας και στις έννοιες της κυβερνοησιμότητας του φιλελευθερισμού και του νεοφιλελευθερισμού. Μεταξύ άλλων, θεωρώ ιδιαίτερα σημαντική την πρόθεση του Πιέρ Μασερέ (Pierre Macherey) να ανοίξει ένα πεδίο διαλόγου προχωρώντας σε μια διακειμενική προσέγγιση της μαρξικής ανάλυσης για την εργατική δύναμη και της φουκωικής αντίληψης για την εξουσία, εισάγοντας τις έννοιες του παραγωγικού υποκειμένου και της δεύτερης φύσης στο βιβλίο του με τίτλο, Φουκώ και Μαρξ, Το Παραγωγικό Υποκείμενο.