Ο υλιστικός ιδεαλισμός του Σπινόζα: η υπόσταση και τα κατηγορήματά της στη σπινοζική φιλοσοφία

Το ερώτημα που διατρέχει τη μελέτη αφορά το καθεστώς των κατηγορημάτων της υπόστασης. Άραγε αποτελούν αυτά πραγματικές ιδιότητες του Είναι (extra intellectum ερμηνεία) ή συνιστούν τρόπους πρόσληψής του από μια διάνοια (in intellectu ερμηνεία); Αυτή η ερμηνευτική αμφιταλάντευση μεταξύ Είναι και Φαίνεσθαι διαμόρφωσε την πρόσληψη του σπινοζισμού στην ιστορία της Φιλοσοφίας. Η γενική θέση που υποστηρίζει η διατριβή είναι ότι ο Σπινόζα καταργεί το δίλημμα μεταξύ ιδεαλισμού και υλισμού: Στα δίπολα που του έχουν τεθεί κατά καιρούς και τη σχετική αποκλειστική τους λειτουργία (Φαίνεσθαι έναντι Είναι, ενότητα της υπόστασης έναντι οντολογικής ποικιλίας), ο Σπινόζα απαντά υποστηρίζοντας ότι μπορεί να τα έχει όλα, και το ένα και τα πολλά. Η επιχειρηματολογία ξεκινά με την κατάδειξη του κοινού εμπειριστικού υποβάθρου των δύο εκ πρώτης όψεως αντιπαραθετικών ερμηνειών των κατηγορημάτων και προπαντός την κατάδειξη αυτού του υποβάθρου ως εντελώς ξένου στον σπινοζισμό. Έπειτα, παρουσιάζεται ο ιδεαλιστικός πυρήνας του σπινοζισμού: η πρόσληψη του κόσμου είναι πάντοτε εμποτισμένη από έννοιες. Αυτή είναι και η πρώτη όψη της σπινοζικής έννοιας της εμμένειας, και συνίσταται στο ότι είναι απολύτως αδύνατο να εγκαταλείψουμε τον χώρο της Σκέψης: Η ύπαρξη κάθε πεπερασμένου πράγματος δεν είναι παρά η αναγνώριση της διακριτής του φύσης, δηλαδή η πρόσληψή του ως συγκεκριμένου τρόπου ενός συγκεκριμένου κατηγορήματος. Πρόκειται γι’ αυτό που στη διατριβή αποκαλείται «οντολογικά συγκροτητικός ρόλος του νου», καθώς ο νους είναι εκείνος που αντιλαμβάνεται τις διακριτές φύσεις των πραγμάτων. Το γεγονός ότι δεν υφίσταται οντολογικός χώρος προ της εννοιολογικής σύλληψης του Είναι σημαίνει πως ο συγκροτητικός ρόλος του νου έχει πάντα ήδη επιτελεστεί και πως, άρα, η δυνατότητα της εννοιολόγησης είναι εγγεγραμμένη στην ίδια τη δομή της ύπαρξης. Οκόσμος φαίνεται καθ’ εαυτόν. Η εν λόγω εγγενής καταληπτότητα της υπόστασης αποτελεί το θεμέλιο του σπινοζικού ορθολογισμού. Κατόπιν αναδεικνύεται η υλιστική βάση της σπινοζικής φιλοσοφίας, η οποία συνίσταται στη στεγανή και ενσώματη εγκοσμιότητα του φιλοσοφικού λόγου. Ο λόγος περί του Πραγματικού είναι καταστατικά εμμενής του Είναι ‒κι αυτή είναι η δεύτερη όψη της εμμένειας‒ επειδή τα υλικά που δομούν το νόημα περί της υπόστασης διαμορφώνονται ως αποτέλεσμα ενσώματων αλληλεπιδράσεων εντός ενός πεδίου συνύπαρξης. Η κοινωνικότητα παίζει διπλό ρόλο: Αφενός, διά της ενσώματης συνύπαρξης και αλληλεπίδρασης μεταξύ των μορφών της ύπαρξης κατασκευάζει ο άνθρωπος τις λεγόμενες κοινές έννοιες, που είναι το πρώτο στάδιο της έλλογης σκέψης. Αφετέρου, η ίδια η υπόσταση αναδεικνύεται ως το πεδίο της συνύπαρξης εντός του οποίου εκδηλώνεται εξαντλητικά η δύναμη για ύπαρξη και αλληλεπίδραση. Η κοινωνικότητα εντοπίζεται στον πυρήνα του σπινοζικού Είναι. Αυτή η παρατήρηση συνιστά την τρίτη και τελευταία όψη της έννοιας της εμμένειας. Μεθοδολογικώς, τα ερωτήματα που συνέχουν την παρούσα διατριβή είναι το ερώτημα α. περί του καθεστώτος αλήθειας των κατηγορημάτων β. περί του καθεστώτος του κατηγορήματος της Σκέψης και γ. περί της εννοιολόγησης της ουσίας της υπόστασης. Ετούτα επιχειρείται να απαντηθούν μέσω μιας συνέργειας διαφορετικών ερμηνευτικών σχολών του σπινοζισμού με κύριους στοχαστές αναφοράς τους Michael Della Rocca, Gilles Deleuze, Martin Saar και Vittorio Morfino.