Η αρχή της αναλογικότητας στα πλαίσια της αστυνομικής δράσης

Η ιδέα της αναλογικότητας εκφράζεται στην αντίληψη ότι το δίκαιο πρέπει να εξυπηρετεί τους σκοπούς των ανθρώπων είτε ως ατόμων είτε ως κοινωνιών. Το δίκαιο πρέπει να ανταποκρίνεται σε μια ποσοτικά μετρήσιμη αναλογία μέσων κι αποτελεσμάτων σε σχέση με έναν επιδιωκόμενο σκοπό. Ο όρος αρχή της αναλογικότητας στην ευρύτερη σύλληψή του περιλαμβάνει τα εξής επιμέρους στοιχεία: την αρχή της προσφορότητας, την αρχή της αναγκαιότητας και τέλος την αρχή της αναλογικότητας υπό στενή έννοια. Τα πρώτα στοιχεία αναγνωρίσεως της αρχής της αναλογικότητας ανάγονται στις πρώτες αποφάσεις του ΔΕΚ στο πλαίσιο της Συνθήκης ΕΚΑΧ. Η ενσυνείδητη και απαρέγκλιτη εφαρμογή της αρχής της αναλογικότητας κατά την εκτέλεση των αστυνομικών καθηκόντων κρίνεται ως επιτακτικά αναγκαία για τους παρακάτω κυρίως λόγους: Πρώτον, διότι η άσκηση αστυνομικής εξουσίας είτε είναι προληπτική διοικητικού χαρακτήρα αποσκοπούσα στην αντιμετώπιση επικρεμάμενων κινδύνων, είτε είναι κατασταλτική, συνιστά τον πλέον επαχθή και επώδυνο τρόπο κρατικής επέμβασης. Διότι, όπως είναι γνωστό, συνιστά μια βασική εν δυνάμει πηγή διακινδύνευσης για τα ατομικά δικαιώματα και τις ελευθερίες του πολίτη, όπως τη σωματική και ψυχική ακεραιότητα, την ελευθερία και την περιουσία του δυνάμενη να φθάσει μέχρι την ολοκληρωτική αφάνιση αυτής της ιδίας της ζωής του. Ο κίνδυνος απομάκρυνσης των αστυνομικών οργάνων από την αρχή της νομιμότητας ελλοχεύει σοβαρότερος κατά τη λήψη μέτρων ενόργανης υλικής βίας, τα οποία δεν λαμβάνονται προς εκτέλεση διοικητικών πράξεων αλλά ασκούνται με πρωτοβουλία της αστυνομικής αρχής ως κυριολεκτικά άμεσος υλικός καταναγκασμός, όπως η βίαιη διάλυση παράνομης συνάθροισης ή ο θανατηφόρος αστυνομικός πυροβολισμός για τη διάσωση ομήρων. Η αστυνομική επέμβαση στην ιδιωτική σφαίρα των πολιτών δεν αρκεί να προβλέπεται από το ισχύον νομοθετικό πλαίσιο αλλά να διέπεται από τις αρχές της αναλογικότητας και επιείκειας. Επιπλέον ο τρόπος άσκησης της, η ένταση και η χρονική της διάρκεια πρέπει να προσαρμόζονται στις ειδικές κατά περίπτωση συνθήκες. Για την αντιμετώπιση του κινδύνου, της ανάγκης και του επείγοντος έχουν το δικαίωμα ή τη δυνατότητα να αποκλίνουν άλλοτε de facto και άλλοτε de iure από τη νομιμότητα. Σ’ αυτές τις απρόβλεπτες και αιφνίδιες καταστάσεις επιτρέπεται η κάμψη της νομιμότητας υπέρ της αρχής της σκοπιμότητας. Τα αστυνομικά όργανα τείνουν να απομακρυνθούν από την αρχή της νομιμότητας κατά τη λήψη ενόργανης υλικής βίας η οποία ασκείται όχι κατόπιν έκδοσης διοικητικής πράξης αλλά με πρωτοβουλία της αστυνομικής αρχής. Η αρχή της αναλογικότητας εφόσον τηρηθεί όπως προβλέπεται σε αυτές τις περιπτώσεις συμπληρώνει τη διαβάθμιση των μέτρων που απαιτείται να ληφθούν.