Σύγχρονες τάσεις της αρχής της νομιμότητας: δημόσιο συμφέρον και οικονομική κρίση

Η παρούσα εργασία παρουσιάζει, με ενδεικτικό και συνοπτικό τρόπο, τις τάσεις με τις οποίες οι έννοιες της αρχής της νομιμότητας και του δημοσίου συμφέροντος εκδηλώθηκαν κατά την υφιστάμενη στην Ελλάδα οικονομική κρίση και τον τρόπο με τον οποίο επέδρασαν στα θεμελιώδη συνταγματικά δικαιώματα, με έμφαση ιδίως στα κοινωνικά δικαιώματα. Προηγουμένως όμως, ως αλληλένδετες, παρατίθενται οι τάσεις με τις οποίες οι έννοιες αυτές λειτούργησαν, στα πλαίσια του κοινωνικού κράτους δικαίου, στο σύγχρονο οικονομικό περιβάλλον, προ της οικονομικής κρίσης. Η αποτύπωση των σχετικών τάσεων στη νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας αποτελεί βασική πτυχή της προκείμενης μελέτης. Ειδικότερα, η αρχή της νομιμότητας στο σύγχρονο κράτος δικαίου υπαγορεύει την υποταγή της Διοίκησης στο νόμο. Επίσης αξιώνει και την υποταγή της δικαστικής εξουσίας σε αυτόν. Παράλληλα, η αρχή της νομιμότητας, με την ευρύτερη έννοιά της, εμπεριέχει και την υποχρέωση της νομοθετικής εξουσίας να ενεργεί σύμφωνα με τον υπέρτατο νόμο, το Σύνταγμα, ως επίσης και το δικαστικό έλεγχο της συνταγματικότητας των ρυθμίσεων αυτής. Όμως η βιομηχανική, τεχνολογική, κοινωνική και πολιτική εξέλιξη, οι συνθήκες παγκοσμιοποίησης και η διεύρυνση της δραστηριότητας της σύγχρονης Δημόσιας διοίκησης, είχαν ως συνέπεια μία τάση αποδυνάμωσης της κλασσικής έννοιας της αρχής της νομιμότητας και τη μείωση της αποτελεσματικότητας του κανόνα δικαίου. Ωστόσο, η ρητή κατοχύρωση της αρχής του κοινωνικού κράτους δικαίου, με την αναθεώρηση του Συντάγματος, συνέβαλε στη διασφάλιση και προστασία των ατομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων και στην ενδυνάμωση της νομιμότητας. Από την άλλη πλευρά, το δημόσιο συμφέρον, αν και έννοια αόριστη, η οποία κάθε φορά καθορίζεται από την κοινωνική και οικονομική πραγματικότητα, ωστόσο οριοθετείται βάσει συνταγματικών αρχών. Αποτελεί απαραίτητο στοιχείο της αρχής της νομιμότητας, εντάσσεται σε αυτή και είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένη με τη συνταγματική τάξη. Ο οποιοσδήποτε περιορισμός δικαιωμάτων, κατ΄επίκλησή του, θα πρέπει να προβλέπεται από το νόμο, να μη θίγει τον πυρήνα τους και να στηρίζεται στην αρχή της αναλογικότητας. Στο πεδίο της οικονομικής πολιτικής, ο δικαστής, κλήθηκε να προβεί στον έλεγχο διατάξεων, περιοριστικών των συνταγματικών δικαιωμάτων, κατ΄επίκληση του δημοσίου συμφέροντος. Η επικρατούσα τάση ήταν ο οριακός έλεγχος του σκοπού και της αιτιολογίας του νόμου και η μη εμπλοκή του δικαστή στο ρόλο του νομοθέτη. Η αρχή της αναλογικότητας αποτέλεσε ένα σημαντικό εργαλείο ελέγχου της συνταγματικότητας του νόμου. Στο πλαίσιο των κοινωνικών δικαιωμάτων όμως η εν λόγω αρχή παρουσιάζει δυσχέρειες λόγω του ευμετάβλητου και ρευστού χαρακτήρα τους. Ομως, μέσω αυτής, σε περιόδους δυσχερών οικονομικών πολιτικών, διευρύνθηκε το πεδίο παρέμβασης της δικαστικής εξουσίας, με στόχο την προστασία των δικαιωμάτων και την υποχρέωση αιτιολόγησης των μέτρων από το νομοθέτη. Ωστόσο, σε περιβάλλον εκτάκτων συνθηκών, η επίκληση του δημοσίου συμφέροντος αποτελεί τη δικαιολογητική βάση απόκλισης από τις συνήθεις συνθήκες νομιμότητας. Εντούτοις, δεν παραβλέπονται από το δικαστή σταθερές αξίες και αρχές, όπως η αρχή της αναλογικότητας, της ισότητας και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Όμως πλέον στη σύγχρονη εποχή και υπό τα νέα χρηματοοικονομικά δεδομένα εγείρονται νέα ζητήματα παγκόσμιας ασφάλειας, διακινδύνευσης αξιών και συρρίκνωσης των θεμελιωδών δικαιωμάτων, με επίκληση εκτάκτων αναγκών, ώστε το ερώτημα που αιωρείται είναι αν πρόκειται για πραγματικά έκτακτες ανάγκες ή για μία νέα κανονικότητα. Ήδη, η υφιστάμενη στην Ελλάδα οικονομική κρίση, επέφερε μία μοναδική στα χρονικά ανατροπή των προηγούμενων δεδομένων και κεκτημένων στην έννομη τάξη, στην κοινωνία και στη νομολογία του Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου. Μνημονιακές πολιτικές με άμεση επιρροή στην εθνική νομοθεσία, ανάδειξη νέων θεσμών εμπλεκομένων στην οικονομική πολιτική της χώρας, ζητήματα περιορισμού της εθνικής κυριαρχίας, αποδυνάμωση της αρχής της νομιμότητας και του κανόνα δικαίου συνθέτουν το σκηνικό της παρούσας οικονομικής κρίσης. Η διασφάλιση της δημοσιονομικής ισορροπίας και η αποτροπή της οικονομικής κατάρρευσης αποτελεί τη νέα μορφή του δημοσίου συμφέροντος, που μετασχηματίζεται σε δημοσιονομικό, χαρακτηρίζεται ως υπέρτερο και δικαιολογεί εντονότερους περιορισμούς των θεμελιωδών δικαιωμάτων, τα οποία έχουν υποστεί σοβαρότατο πλήγμα. Το κράτος δικαίου και ο δικαστής, καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα στο μετασχηματισμό του δημοσίου συμφέροντος, σε δημοσιονομικό και την προάσπιση της αρχής της νομιμότητας, ακόμη και υπό συνθήκες έκτακτες και δυσμενείς οι οποίες δεν εμφανίζουν παροδικότητα. Το Συμβούλιο της Επικρατείας, αποφάνθηκε ότι τα περιοριστικά στις συντάξεις και μισθούς μέτρα που επιβλήθηκαν με το πρώτο Μνημόνιο, αφορούσαν την αντιμετώπιση των έκτακτων οικονομικών συνθηκών, ως επίσης ότι η επιλογή των συγκεκριμένων μέτρων για την εξυπηρέτηση του δημοσιονομικού συμφέροντος, υπόκεινται μόνο σε οριακό δικαστικό έλεγχο. Επίσης το Δικαστήριο δέχθηκε ότι τα μέτρα επέφεραν περικοπές, αλλά όχι και στέρηση αποδοχών, θεωρώντας ότι αυτά εξασφάλιζαν ισορροπία ανάμεσα στο γενικό συμφέρον και στα θεμελιώδη δικαιώματα. Εντούτοις, μεταγενέστερες τάσεις ανέδειξαν την ανησυχία του δικαστή να ανεύρει νέες ισορροπίες, κατά την άσκηση του δικαστικού ελέγχου, αναιρώντας τον έκτακτο χαρακτήρα των μέτρων και τονίζοντας την υποχρέωση σαφούς τεκμηρίωσης της αναγκαιότητας αυτών μέσω ειδικής αναλογιστικής μελέτης. Η νέα νομολογιακή τάση θέτει με έμφαση την παράμετρο της αναζήτησης εκ μέρους του δικαστή άλλων ηπιότερων μέτρων, στα πλαίσια της διεθνούς τάσης της αυξημένης αιτιολογίας των περιοριστικών μέτρων και την αναζήτηση ισορροπιών, χωρίς να θίγονται δικαιοπρακτικά και κοινωνικά κεκτημένα. Παράλληλα, οι θεωρητικές και επιστημονικές θέσεις και απόψεις περί προστασίας της νομιμότητας, των συνταγματικών κανόνων και του κράτους δικαίου είναι έντονες και ποικίλες, με κύρια σημεία την προστασία του πυρήνα του κάθε δικαιώματος και την αξιοπρέπεια του ανθρώπου.