Αρνητικότητα: ερμηνευτική προσέγγιση στη φιλοσοφική θεώρηση του Τέοντορ Β. Αντόρνο

Στην εργασία αυτή επιχειρείται η ανασυγκρότηση σε ορισμένες βασικές θέσεις του γερμανού φιλοσόφου Τεόντορ Β. Αντόρνο. Η κεντρική σύλληψη που διέπει το έργο είναι η αρνητικότητα, η μη ταυτότητα, η οποία αποτελεί μια σχέση ανάμεσα στο υποκείμενο και το αντικείμενο, το λόγο και το είναι, την ιστορία και τη φύση που αξιώνει μέσω της ταυτότητας να στραφεί εναντίον της. Στην πρώτη ενότητα της εργασίας γίνεται αναφορά στην κριτική που ασκεί ο Αντόρνο στον Sören Kirkegaard, στον Edmund Husserl και στον Martin Heidegger. Βασική θέση της κριτικής του είναι ότι αυτές οι κορυφαίες φιλοσοφικές κατευθύνσεις δεν εκβάλλουν εν τέλει στην ανάπτυξη της ιστορικής εμπειρίας. Η πρώτη αυτή ενότητα κλείνει με μια αναφορά στον Αριστοτέλη – εδώ ο Αντόρνο θέλει να καταδείξει την σχέση ανάμεσα στην ιδεολογία και τη γνωσιοθεωρία. Η δεύτερη ενότητα της εργασίας αρχίζει με τις θέσεις που αναπτύσσει ο Αντόρνο απέναντι στην εγελιανή διαλεκτική. Ο πυρήνας της κριτικής του εστιάζει στο γεγονός ότι η ταυτότητα που συγκροτείται μέσα από την εγελιανή διαλεκτική έχει πραγματωθεί: ο καταναγκασμός της ταυτότητας δεν είναι μόνο λογικός είναι και πραγματωμένος και συνδέεται με το factum brutum της εμπειρίας. Η αντιφατικότητα που είναι βασική στην εγελιανή διαλεκτική είναι συγκροτητική και για την κοινωνική πραγματικότητα. Στη συνέχεια η εργασία αναφέρεται στο magnum opus του Αντόρνο, την Αρνητική Διαλεκτική και χωρίζεται σε δύο τμήματα. Στο πρώτο τμήμα εξετάζονται ορισμένες κεντρικές θέσεις του Αντόρνο που αφορούν τον αναστοχασμό του συστήματος, τον αναστοχασμό του μη ταυτού και τον αναστοχασμό του υλισμού. Στα πλαίσια αυτά ο Αντόρνο αναπτύσσει τη δική του θεώρηση για μια τροποποιημένη διαλεκτική, η οποία επικεντρώνεται στη διαλεκτική της ταυτότητας, στην κριτική προς τον ιδεαλισμό και στην προτεραιότητα του αντικειμένου. Στο δεύτερο τμήμα αυτής της ενότητας εξετάζονται τα τρία μοντέλα της Αρνητικής Διαλεκτικής, δηλαδή η ελευθερία, η ιστορία και η μεταφυσική. Στο ζήτημα της ελευθερίας είναι σημαντική η στιγμή της παρώθησης (Impuls) που είναι πνευματική και σωματική ταυτόχρονα – στο ζήτημα της ιστορίας είναι σημαντική η ανάδειξη της φυσικής εξάρτησης της ιστορίας και στο ζήτημα της μεταφυσικής είναι σημαντικό το γεγονός ότι έχει συντριβεί η βάση της μεταφυσικής δηλαδή η εμπειρία. 6 Στην τρίτη ενότητα της εργασίας γίνεται αναφορά στο έργο του Τέοντορ Αντόρνο Αισθητική Θεωρία. Ο Αντόρνο θα κάνει κατ’ αρχήν μια κριτική στην ιδεαλιστική αισθητική (κυρίως με βάση τον Κάντ, τον Χέγκελ αλλά και τον Σίλλερ). Κατόπιν θα αναπτύξει το ζήτημα του κοινωνικού χαρακτήρα που έχει (ή που δεν έχει η τέχνη) καθόσον για τον Αντόρνο η τέχνη αποτελεί «την κοινωνική αντίθεση στην κοινωνία». Και τέλος θα αναφερθεί στην modernité προχωρώντας σε μια θερμή συνηγορία προς την avant-garde ενώ ταυτόχρονα αναγνωρίζει και τον ιδεολογικό χαρακτήρα της. Η εργασία κλείνει με μια αναφορά σε δευτερεύουσα βιβλιογραφία στην οποία κυρίως αναπτύσσεται το ερώτημα αν και κατά πόσον ο Αντόρνο υπερβαίνει την εγελιανή διαλεκτική.