Η σχέση πολιτικής και κοινωνικού ζητήματος στην πολιτική θεωρία της Χάννα Άρεντ: η υπόρρητη κριτική στη ρουσσωική προβληματική και στη Γαλλική Επανάσταση

Μία από τις βασικότερες προβληματικές της νεότερης πολιτικής θεωρίας συνοψίζεται στη διάκριση μεταξύ πολιτικής και κοινωνικού, η οποία παραμένει στο επίκεντρο αρκετών σύγχρονων μελετών, διότι από αυτή προκύπτουν οι προϋποθέσεις θεμελίωσης ή μη της ελευθερίας και της ισότητας. Οι αξίες αυτές εκλαμβάνονται, σε αρκετές περιπτώσεις, από κοινού, ως αίτημα σε εκκρεμότητα εντός των δυτικών κοινωνιών. Κάτι ανάλογο παρουσιάζεται έντονα και στο έργο της Χάννα Άρεντ (Hannah Arendt). Μάλιστα, η ίδια επικεντρώνεται σε μεγάλο βαθμό στο ζήτημα θεμελίωσης της ελευθερίας, μέσω μίας επιχειρούμενης ανασυγκρότησης των βασικών όρων σύστασης της πολιτικής. Η εννοιολογική αποσαφήνιση της πολιτικής, αποσυνδεδεμένη από την έννοια της κυριαρχίας και προσανατολισμένη αντίστοιχα στο ορθό περιεχόμενό της, δηλαδή στην έννοια και τον σκοπό της ελευθερίας φέρνει εκ νέου την εν λόγω προβληματική στο προσκήνιο. Σύμφωνα με την Άρεντ, το σημείο έντασης μεταξύ των εννοιών της πολιτικής και του κοινωνικού εντοπίζεται στη Γαλλική Επανάσταση και έκτοτε τίθεται ως νεωτερική προβληματική. Η συγκεκριμένη ιστορική στιγμή αποτελεί κορύφωση της εν λόγω έντασης, καθότι τίθεται με επιτακτικό τρόπο το αίτημα πραγμάτωσης της ελευθερίας και της ισότητας από τη μία πλευρά και της επίλυσης του πιεστικού κοινωνικού ζητήματος από την άλλη, όπως παρουσιάζεται στη μελέτη της Χάννα Άρεντ Για την Επανάσταση. Η παρούσα μελέτη επιχειρεί να αναδείξει και να αποσαφηνίσει την εν λόγω εννοιολογική διάκριση στο βάθος των επιστημολογικών προϋποθέσεών της, δεδομένης της ρουσσωικής προβληματικής, στην οποία η αρεντιανή αναθεμελίωση της πολιτικής φαίνεται να στρέφει την κριτική της. Στη ρουσσωική θεωρία επιχειρείται ο συσχετισμός της πολιτικής με το κοινωνικό, με σκοπό την υπέρβασή του, καθότι προηγουμένως η πολιτική θεωρία του φιλελευθερισμού μοιάζει να προσκρούει σε αντιφάσεις, λόγω της σταδιακής ιστορικής ανάδειξης του λεγόμενου κοινωνικού ζητήματος. Εν ολίγοις, στη ρουσσωική θεωρία επιχειρείται η επίτευξη της ελευθερίας και της ισότητας, εντός μίας πολιτειακής οντότητας, διαμέσου του κοινωνικού. Αντίθετα, στη θεωρία της Άρεντ οι δύο αυτές έννοιες είναι ασύμβατες μεταξύ τους και σαφώς οριοθετημένες, καθώς η πολιτική αποσκοπεί στην ελευθερία, ενώ το κοινωνικό στην απελευθέρωση των έμφυτων ή επίκτητων αναγκών. Παρατηρείται, έτσι, η εν λόγω ένταση να κινείται εννοιολογικά μεταξύ της αρεντιανής και της ρουσσωικής θεωρίας. Η αρεντιανή κριτική αναθεμελίωση της πολιτικής επιχειρεί, σε ένα βαθμό, να ανασκευάσει το ρουσσωικό επιχείρημα, αναδεικνύοντας παράλληλα τις αναπόφευκτες αντιφάσεις του, αλλά και τα αδιέξοδά του, δεδομένης της αντινομικής σχέσης μεταξύ ελευθερίας και κυριαρχίας. Έτσι, η αντινομική προβληματική, που προκύπτει από τη σχέση πολιτικής-κοινωνικού εκτείνεται πέραν της εννοιολογικής αντίθεσής της τόσο σε ζητήματα δικαίου, σχετικά με τη νομιμοποίηση της εξουσίας και την κριτική των δικαιωμάτων, όσο και στη διαμόρφωση των όρων σύστασης του κοινωνικού κράτους υπό την προοπτική πραγμάτωσης της ελευθερίας και της ισότητας.