Το αναγεννησιακό πεδίο του λόγου και η επίδρασή του στη σκέψη του Τόμας Χομπς, όπως αποτυπώθηκε στον Λεβιάθαν

Η κύρια ιδέα που διατρέχει την παρούσα εργασία είναι ότι η κατανόηση μιας έννοιας είναι αξεχώριστη από τη μελέτη της ιστορίας της, με άλλα λόγια την ιστορία των χρήσεών της. Εν προκειμένω, η μελέτη των διαφορετικών χρήσεων του όρου «ρητορική» έχει ως αφετηρία και αφορμή τη νεωτερική εκδοχή της έννοιας, μια ρητορική συνώνυμη με τα καλολογικά στοιχεία και τον διάκοσμο του λόγου, και εντοπίζει τις διεργασίες που οδήγησαν στην παραγωγή της κατά το πέρασμα από την Αναγέννηση στη νεωτερικότητα. Το αναγεννησιακό πεδίο του λόγου κυριαρχείται από μιαν έννοια ρητορικής η οποία διαφυλάσσει τα λογικά χαρακτηριστικά της τέχνης, όπως τα παρέδωσε το αριστοτελικό έργο και η μετα-αριστοτελική Θεωρία των Στάσεων, στην οποία βασίστηκε η ρωμαϊκή δικανική ρητορική με κύριο εκπρόσωπο τον Κικέρωνα. Η αναγεννησιακή ρητορική είναι μια αμφισβητησιακή ρητορική, προμετωπίδα της οποίας αποτελεί το in utramque partem disputare, δηλαδή η παραδοχή ότι η διαδικασία αναζήτησης της πιθανής (probabile) και όχι βέβαιης γνώσης περνά υποχρεωτικά μέσα από τη διαμάχη και την αντιπαράθεση των επιχειρημάτων, την «ομιλία και από τις δύο πλευρές ενός ζητήματος». Η αμφιβολία (που περιγράφεται στα λατινικά από το ρήμα ambigere), το ζήτημα (quaestio), αλλά και η inventio (εύρεσις) αποτελούν θεμελιώδεις έννοιες του αναγεννησιακού λόγου, ο οποίος φέρνει στο προσκήνιο τον λογικό μηχανισμό της ρητορικής: ένα μηχανισμό που εξασφαλίζει την παραγωγή και τη συνύπαρξη διαφορετικών, ακόμη και ασύμμετρων, περιγραφών και εκτιμήσεων μιας πράξης και συνεπώς, την άνθιση της διαφοράς. Στον αντίποδα αυτού του συστήματος τοποθετείται ο Τόμας Χομπς. Ο κατεξοχήν ρητορικός χαρακτήρας του αναγεννησιακού υποδείγματος, το οποίο υποδέχεται τη διαφορά ως γενεσιουργό αίτιο του λόγου, κινητοποιεί τη χομπσιανή ανανοηματοδότηση των θεμελιακών εννοιών του. Επομένως, αυτό στο οποίο κατατείνει το χομπσιανό έργο, και συγκεκριμένα ο Λεβιάθαν, είναι η ταυτότητα του νοήματος, θεωρητικό αίτημα το οποίο ικανοποιείται μέσω μιας αμυντικής στρατηγικής περιχαράκωσης και εξάλειψης της διαφοράς, μέσα από την κατασκευή μιας θεωρίας λόγου και λογικότητας κατά το πρότυπο των φυσικών επιστημών. Εν τέλει, ο Χομπς παραδίδει όχι μόνον μια διαφορετική έννοια ρητορικής, αλλά και μια διαφορετική θεώρηση για τη χρήση του λόγου.