Η προσχώρηση και αποχώρηση κράτους από την Ευρωπαϊκή Ένωση και την Οικονομική και Νομισματική Ένωση

Ο απώτερος στόχος του ευρωπαϊκού ενοποιητικού εγχειρήματος, στο ξεκίνημά του, παρά το οικονομικό του περιεχόμενο, δεν ήταν οικονομικός αλλά πολιτικός. Έπρεπε να διατηρηθεί η ειρήνη μεταξύ Γαλλίας και Γερμανίας. Η τεράστια επιτυχία του εγχειρήματος, ο οικονομικός χαρακτήρας του οποίου ενισχυόταν όλο και περισσότερο, ώθησε τρίτες χώρες να ζητήσουν την ένταξή τους. Το μοναδικό κριτήριο προσχώρησης που περιείχαν οι Συνθήκες, η «ευρωπαϊκότητα» της αιτούσας χώρας, συνοδευόταν και από άλλα άγραφα κριτήρια, όπως η ύπαρξη δημοκρατικού καθεστώτος, που προσέδιδε στο δίκαιο της προσχώρησης χαρακτήρα εθιμικού δικαίου. Η καταγραφή για πρώτη φορά, το 1993, ενός συνόλου κριτηρίων προσχώρησης, αυστηροποίησε αρκετά τη διαδικασία της ένταξης τρίτων χωρών. Η χρησιμοποίηση των κριτηρίων ήταν επιτυχημένη και η διεύρυνση έδωσε ώθηση στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση. Σχεδόν ταυτόχρονα με την εισαγωγή των κριτηρίων δημιουργείται η ΟΝΕ ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα της ΕΕ στην πορεία για μια «όσο το δυνατόν στενότερη ένωση των λαών της Ευρώπης». Βασίζεται σε δύο πυλώνες, τη νομισματική και την οικονομική πολιτική. Η πρώτη ασκείται ενιαία από την ΕΚΤ, τη νέα υπερεθνική δομή που δημιουργήθηκε για το σκοπό αυτό. Η οικονομική πολιτική είναι αποκεντρωμένη και ασκείται από τα κράτη μέλη. Η ένταξη στην ΟΝΕ είναι υποχρεωτική για τα κράτη μέλη της ΕΕ και πραγματοποιείται μετά την πλήρωση των κριτηρίων σύγκλισης. Παράλληλα, οφείλουν να συμμορφώνονται ως προς τα δημόσια οικονομικά τους, σύμφωνα με όσα προβλέπονται στο Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης προκειμένου να διατηρείται η σταθερότητα στην ευρωζώνη. Το 2008, η οικονομική κρίση που έπληξε την ευρωζώνη δημιούργησε έντονο προβληματισμό σχετικά με τη δυνατότητα εξόδου μιας χώρας από το ευρώ. Είναι δυνατή η εθελούσια αποχώρηση μιας χώρας από την ευρωζώνη ή ακόμα και η αποβολή της, παρόλο που δεν υφίσταται σχετική διάταξη στο ενωσιακό δίκαιο; Παρόμοιο προβληματισμό δημιούργησε και η εισαγωγή του άρθρου 50 στη ΣΕΕ. Ήταν νομικά δυνατή η αποχώρηση κράτους μέλους από την ΕΕ πριν από τη Συνθήκη της Λισαβόνας; Το άρθρο 50, από την πρώτη στιγμή της εισαγωγής του στο σχέδιο Συντάγματος της Ευρώπης, κρίθηκε ως ανεπαρκές. Μετά την απόφαση του Ην. Βασιλείου να αποχωρήσει από την ΕΕ και την ολοκλήρωση της διαδικασίας αποχώρησης, θα αποδειχθεί η επάρκεια η μη της εν λόγω διάταξης.