Ιδεοψυχαναγκαστική συμπεριφορά: πειραματική ανάλυση της σχέσης της με την τιμωρία, την αρνητική ενίσχυση και τα σήματα ασφάλειας

Στο πρώτο μέρος επιχειρείται μια κριτική αναθεώρηση της βιβλιογραφίας σχετικά με την ανάπτυξη, διατήρηση ή/και επιδείνωση των στοιχείων που χαρακτηρίζουν την ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή και τις συναφείς ψυχοπαθολογικές καταστάσεις. Ιδιαίτερη σημασία δίνεται στο ρόλο που οι απειλές τιμωρίας ή η τιμωρία κατέχουν στην ανάπτυξη και διατήρηση της ιδεοψυχαναγκαστικής διαταραχής και των συναφών ψυχοπαθολογικών καταστάσεων. Στο δεύτερο μέρος παρουσιάζονται οι πειραματικές μελέτες. Σκοπός της διεξαγωγής των τεσσάρων πρώτων πειραματικών ερευνών είναι η απόδειξη της ανεξάρτητης επίδρασης των σημάτων ασφαλείας, καθώς και η διερεύνηση της αντίστασης στην εξάλειψη της αρνητικής ενίσχυσης. Για τη διερεύνηση των ερευνητικών ερωτημάτων, κατασκευάστηκε ένα παιχνίδι “κρυμμένων” θησαυρών σε Η/Υ, όπου το έργο των ατόμων ήταν να βρίσκουν θησαυρούς (δράσεις που ενισχύονται θετικά), χωρίς να πέφτουν πάνω σε βόμβες, που τους αφαιρούσαν τους κερδισμένους θησαυρούς (αρνητική τιμωρία). Για να αποφύγουν την βόμβα μπορούσαν να πατάνε ένα πετάλι με το πόδι τους και να μετατρέπουν μια μπάρα στο κάτω μέρος της οθόνης του Η/Υ από άσπρη (εξαρτημένος αρνητικός ενισχυτής) σε μπλε (σήμα ασφάλειας). Στην παρουσία του μπλε χρώματος, καμία απώλεια δεν γίνοταν. Για τη διερεύνηση του εάν η συμπεριφορά (απο)φυγής ενισχυόταν αρνητικά από το τερματισμό της άσπρης μπάρας ή την παραγωγή των σημάτων ασφαλείας (μπλε χρώμα), οι πιέσεις του πεταλιού επέφεραν είτε μπλε χρώμα, είτε κίτρινο (γενίκευση), είτε κανένα χρώμα (εξάλειψη), μετά την οδηγία για την ύπαρξη ελάχιστης τιμωρίας. Τα ευρήματα δείχνουν ότι τα εξωτερικά ερεθίσματα που ακολουθούν μια συμπεριφορά αποφυγής, όπως είναι το μπλε χρώμα, αποκτούν μέσω της συσχέτισής τους με την απουσία αποτρεπτικών γεγονότων τη δύναμη να ενισχύουν θετικά τη συμπεριφορά που τα παράγουν. Επίσης μελετήθηκε η λειτουργία των σημάτων ασφαλείας σε άτομα με υψηλή καταναγκαστική συμπεριφορά. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι αυτά τα άτομα συνεχίζουν να εκδηλώνουν συμπεριφορές αποφυγής ακόμα και σε ασφαλείς συνθήκες χάρη στην παρουσία των σημάτων ασφαλείας. Τέλος, μελετήθηκε ο τρόπος που θεμελιώνεται η θετικά ενισχυτική δύναμη ενός αρνητικού ενισχυτή.Στο τρίτο μέρος παρουσιάζεται μια μελέτη της σχέσης της ιδεοψυχαναγκαστικής και ψυχωτικής συμπεριφοράς με το ιστορικό κοινωνικής τιμωρίας, όπου επιβεβαιώνεται η ύπαρξη μιας τέτοιας σχέσης. Επιπρόσθετα, παρουσιάζεται η στάθμιση του COCI-R στον ελληνικό πληθυσμό, όπου υπάρχουν ψυχομετρικές ιδιότητες παρόμοιες με αυτές της πρωτότυπης έκδοσης. Τέλος, παρουσιάζεται η κατασκευή μιας κλίμακας μέτρησης του ιστορικού κοινωνικής τιμωρίας.