Εκπαίδευση και αναπαραγωγή της κοινωνικής ανισότητας: η περίπτωση των εγχειριδίων θρησκευτικών του Λυκείου

Πεδίο τῆς τρέχουσας ἔρευνας εἶναι τὰ ἐγχειρίδια θρησκευτικῶν τοῦ Λυκείου και συγκεκριμένα τὰ ἐγχειρίδια ποὺ εἰσήχθησαν στὴν ἐκπαίδευσι, α) τὴν περίοδο 1997-2000 και β) τὸ σχολικὸ ἔτος 2016-2017. Ἀξίζει νὰ σημειωθῇ ὅτι τὰ βιβλία συνεξετάζονται μὲ τὰ Φ.Ε.Κ. ποὺ ὁρίζουν τὸ περιεχόμενό τους, ἀλλὰ και μὲ τοὺς διαφόρους «ὁδηγοὺς» ποὺ κατευθύνουν τὸν τρόπο διδασκαλίας τῶν ἐγχειριδίων. Ἡ προσέγγιση τῶν δύο γενεῶν ἐγχειριδίων γίνεται συγκριτικά. Στόχος τῆς ἐργασίας εἶναι νὰ ἐξετάσῃ μὲ ποιόν τρόπο τὰ ἐγχειρίδια συμβάλλουν στὴν ἀναπαραγωγὴ τῶν κοινωνικῶν ἀνισοτήτων. Κατὰ πόσον και μὲ τί τρόπο ἡ γραφή τους δημιουργεῖ ἀνισότητες μέσα στὴν τάξι; Πῶς ἡ γραφὴ νομιμοποιεῖ γενικώτερα τὴν κοινωνικὴ ἀνισότητα; Ἡ ἐργασία ἐξετάζει συγκεκριμένα τρεῖς τρόπους μὲ τοὺς ὁποίους νομιμοποιεῖται ἡ κοινωνικὴ ἀνισότητα: α) μέσῳ τῆς νοηματοδότησης τῶν πολιτισμικῶν ὁρίων τῆς κοινωνίας μας, β) διὰ τοῦ πῶς προσδιορίζεται μία «καλλίτερη κοινωνία» και γ) μέσῳ τῆς ἀντίληψης ότι ὁ ἄνθρωπος ἀποτελεῖ «ἄτομο» και ὄχι «πρόσωπο». Στὴν ἐργασία χρησιμοποιοῦνται ὡς θεωρητικὰ ἐργαλεῖα γιὰ τὴν διεξαγωγὴ τῆς ἔρευνας, τόσῳ θεωρίες τῆς κοινωνιολογίας τῆς ἐκπαίδευσης, ὅσῳ και τῆς κοινωνιολογίας τῆς θρησκείας. Συγκεκριμένα ἐπικαλοῦμαι θεωρίες τῆς κοινωνιολογίας τῆς ἐκπαίδευσης των P. Bourdieu και J. C. Passeron περὶ «ἀναπαραγωγῆς τοῦ πολιτισμικοῦ κεφαλαίου» τῶν μαθητῶν, ἀλλὰ και ἄσκησης σ᾿ αὐτοὺς «συμβολικῆς βίας». Μὲ τὴν ἄσκησι «συμβολικης βίας» «φυσικοποιοῦνται» στὴν συνείδησι τῶν μαθητῶν, ὅσες κοινωνικὲς ἀξίες και σύμβολα προάγουν και νομιμοποιοῦν τὴν κοινωνικὴ ἀνισότητα. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν κοινωνιολογία τῆς θρησκείας, αὐτὴ ἀποτελεῖ τὸ κλειδὶ γιὰ τὴν συνειδητοποίησι και κατανόησι τῆς πολιτικῆς σημασίας τῶν ἀφηγημάτων ποὺ συναντᾷ κανεὶς σ᾿ ἕνα ἐγχειρίδιο θρησκευτικῶν. Αὐτὴ ἡ ἔρευνα ἀπευθύνεται πραγματικὰ πρὸς κάθε -ἄμεσα ἤ ἔμμεσα- ἐμπλεκόμενο μὲ τὸ μάθημα τῶν θρησκευτικῶν, εἴτε αὐτὸς εἶναι μέλος τοῦ Ἰνστιτούτου Ἐκπαιδευτικῆς Πολιτικῆς, εἴτε εἶναι καθηγητὴς, εἴτε κληρικὸς, εἴτε γονέας, εἴτε και μαθητὴς ἀκόμη. Θὰ τὸν βοηθήσῃ καταρχὰς νὰ κατανοήσῃ τὴν πολιτικὴ σημασία τῆς θρησκείας, ἀναπόφευκτα λοιπὸν θὰ τὸν καταστήσῃ και πολὺ προσεκτικώτερο στὴν ἐπίκλησι θρησμευτικῶν ἀφηγημάτων. Ἀναμφίβολα δὲν θὰ πάψῃ νὰ τὰ ἐπικαλῆται, θὰ ἐνδιαφέρεται ὅμως γιὰ τὸ τί εἴδους ἐφαρμογὴ μπορεῖ νὰ ἔχουν στὸ κοσμικὸ πεδίο.