Η προηγούμενη ακρόαση στο πεδίο των διοικητικών κυρώσεων υπό το πρίσμα του εθνικού και ενωσιακού δικαίου

Η παρούσα διπλωματική εργασία πραγματεύεται το δικαίωμα της προηγούμενης ακρόασης ως ένα από τα πλέον θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα που άπτεται του πεδίου των διοικητικών κυρώσεων διαδραματίζοντας καθοριστικό ρόλο για τα έννομα συμφέροντα των διοικουμένων. Ειδικότερα, το ενδιαφέρον επικεντρώνεται στην αναλυτική παρουσίαση του τρόπου θεσμοθέτησης του ως άνω δικαιώματος στο πλαίσιο της εθνικής, αλλά και ενωσιακής έννομης τάξης. Και τούτο, διότι η ολοένα επιχειρούμενη ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και συνάρθρωση των κρατών - μελών, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, εντός του ενωσιακού οικοδομήματος δε θα μπορούσε παρά να έχει εκτεταμένες συνέπειες και επιρροές στον τομέα του διοικητικού δικαίου και των δικαιωμάτων των πολιτών που βρίσκουν πεδίο εφαρμογής στο πλαίσιο της διοικητικής διαδικασίας. Μεταξύ των δικαιωμάτων αυτών, το δικαίωμα της προηγούμενης ακρόασης αποδεικνύεται εξαιρετικά πολυσήμαντο και επίκαιρο, ένεκα των νέων προσανατολισμών τους οποίους έχει χαράξει και εξακολουθεί να δημιουργεί η ελληνική νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας υπό την επίδραση των σχετικών αποφάσεων του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι νομολογιακές εξελίξεις εθνικής και ενωσιακής εμβέλειας γύρω από το εν λόγω δικαίωμα από κοινού με την ανάδειξη βασικών λειτουργιών του δικαιώματος σε καίριας σημασίας τομείς της σύγχρονης ζωής, ιδίως στον τομέα του φορολογικού δικαίου υπό τις συνθήκες της δημοσιονομικής κρίσης, καταδεικνύουν τον ιδιάζοντα ρόλο που καλείται να παίξει το δικαίωμα της προηγούμενης ακρόασης στη διοικητική διαδικασία και κυρίως στη σχέση του κράτους, υπό τη μορφή της Δημόσιας Διοίκησης, με τον εκάστοτε πολίτη. Η συγκεκριμένη εργασία αντικατοπτρίζει μια προσπάθεια ανάδειξης των ουσιωδών πτυχών του δικαιώματος προηγούμενης ακρόασης υπό το πρίσμα του εθνικού και ενωσιακού δικαίου, ενώ παράλληλα επιχειρεί να αποτυπώσει τον σημαίνοντα ρόλο του εν λόγω δικαιώματος στο πεδίο των διοικητικών κυρώσεων, ως του κατεξοχήν πεδίου έκφανσης της επέμβασης της κρατικής εξουσίας στη σφαίρα των δικαιωμάτων και ελευθεριών του εκάστοτε πολίτη. Τέλος, αποπειράται να χαρτογραφήσει τις σημαντικότερες νομολογιακές εξελίξεις γύρω από το εν λόγω δικαίωμα σε εθνικό και ενωσιακό επίπεδο. Διαρθρώνεται σε δύο μέρη, καθένα εκ των οποίων υπογραμμίζει τον τρόπο αντιμετώπισης του δικαιώματος ακροάσεως υπό το φως των δύο δικαιοταξιών, ώστε να επιτευχθεί η κατά το δυνατόν πληρέστερη προσέγγισή του. Στο πρώτο μέρος επιχειρείται η ανάλυση της θεσμικής δόμησης του δικαιώματος προηγούμενης ακρόασης στο πλαίσιο της ελληνικής έννομης τάξης. Ειδικότερα, στο πρώτο κεφάλαιο παρουσιάζονται οι ουσιαστικές συνιστώσες του δικαιώματος που συνθέτουν την έννοιά του και προσδίδουν σε αυτό την ιδιαίτερη νομική φύση του τόσο ως συνταγματικής αρχής που πρέπει να συναρμόζεται με άλλες συνταγματικά θεμελιωμένες αρχές και αγαθά, όσο και ως ατομικού, κοινωνικού και πολιτικού δικαιώματος που εξυψώνει τη θέση του διοικουμένου στο πλαίσιο του κράτους δικαίου και τον καθιστά υποκείμενο και συμμέτοχο της διοικητικής λειτουργίας εντός μιας δημοκρατικής και ευνομούμενης πολιτείας. Ακολούθως, στο δεύτερο κεφάλαιο γίνεται περιεκτική αναφορά στις επιτελικές λειτουργίες του δικαιώματος ακροάσεως εντός του πεδίου των διοικητικών κυρώσεων, όπου και βρίσκει πεδίο ανάπτυξης, καθώς και στον σκοπό θεσμοθέτησής του. Εν συνεχεία, στο τρίτο κεφάλαιο δίδεται έμφαση στα συνταγματικά και νομοθετικά θεμέλια του εν λόγω δικαιώματος, ενώ στο τέταρτο κεφάλαιο εκτίθενται τα υποκειμενικά και αντικειμενικά όρια εφαρμογής του. Περαιτέρω, στο πέμπτο κεφάλαιο αναγράφονται εκτενώς οι επιμέρους προϋποθέσεις που πρέπει να συντρέχουν, ώστε να τεθεί σε εφαρμογή το δικαίωμα ακροάσεως και στο έκτο κεφάλαιο αναλύονται με κριτική προσέγγιση οι περιορισμοί που τίθενται από το νόμο και το δικαστή αναφορικά με την τήρηση της προηγούμενης ακρόασης κατά τη λειτουργία του διοικητικού μηχανισμού. Στο έβδομο κεφάλαιο πραγματοποιείται μια εγγύτερη προσέγγιση του περιεχομένου του υπό εξέταση δικαιώματος με σφαιρική καταγραφή των επιμέρους αξιώσεων που συναπαρτίζουν την ουσία του. Ακόμα, στο όγδοο κεφάλαιο εκτίθενται τα στάδια της διαδικασίας, μέσα από την οποία πραγματώνεται το δικαίωμα προηγούμενης ακρόασης, και τα μέσα με τα οποία αυτό ασκείται, ενώ στο ένατο κεφάλαιο ερευνάται ο τρόπος με τον οποίο το αρμόδιο δικαστήριο ελέγχει την τήρηση των επιταγών του. Στο δέκατο κεφάλαιο επιχειρείται η ανάλυση της σχέσης της ενδικοφανούς διαδικασίας με την προηγούμενη ακρόαση και την ανάγκη εφαρμογής της. Στο ενδέκατο κεφάλαιο επισημαίνονται οι νομολογιακές εξελίξεις που αφορούν το δικαίωμα ακροάσεως και επικεντρώνεται το ενδιαφέρον στους νέους προσανατολισμούς που διανοίγονται για την ενεργοποίησή του, αλλά και τους περιορισμούς υπό τους οποίους αυτή τίθεται. Τέλος, στο δωδέκατο κεφάλαιο αξιολογούνται ο τρόπος θεσμοθέτησης και οι σύγχρονες νομολογιακές προσεγγίσεις του δικαιώματος προηγούμενης ακρόασης στο πλαίσιο της ελληνικής έννομης τάξης. Στο δεύτερο μέρος παρουσιάζεται αναλυτικά η θέση που κατέχει το δικαίωμα της προηγούμενης ακρόασης στο ενωσιακό δίκαιο. Αναλυτικότερα, στο πρώτο κεφάλαιο παρουσιάζεται ο τρόπος με τον οποίο κατοχυρώνεται η προηγούμενη ακρόαση τόσο ως θεμελιώδης αρχή της ενωσιακής έννομης τάξης, όσο και ως επιμέρους δικαίωμα ρητώς κατονομαζόμενο στο Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ακολούθως, στο δεύτερο κεφάλαιο αναφέρονται τα υποκείμενα και το ειδικότερο αντικείμενο του ως άνω δικαιώματος. Στο τρίτο κεφάλαιο αναλύονται οι προϋποθέσεις υπό τις οποίες στοιχειοθετείται το δικαίωμα ακροάσεως, όπως αυτές προκύπτουν από το ενωσιακό δίκαιο και αναδεικνύονται περαιτέρω μέσα από τη νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ενώ στο τέταρτο κεφάλαιο εκτίθενται οι λόγοι για τους οποίους επιβάλλεται ο περιορισμός της εφαρμογής του δικαιώματος και επιχειρείται η συγκριτική αξιολόγηση των νομολογιακών τάσεων περιορισμού του δικαιώματος σε εθνικό και ενωσιακό επίπεδο. Στη συνέχεια, το πέμπτο κεφάλαιο εστιάζει στο ακριβές περιεχόμενο του δικαιώματος, όπως αυτό διαμορφώνεται στο πλαίσιο του ενωσιακού οικοδομήματος, ενώ στο έκτο κεφάλαιο γίνεται εκτεταμένη αναφορά στον τρόπο εξειδίκευσης του δικαιώματος προηγούμενης ακρόασης από τη νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Τέλος, στο έβδομο κεφάλαιο σκιαγραφείται μέσα από κριτική σκοπιά η αντιμετώπιση του δικαιώματος ακροάσεως στην ενωσιακή έννομη τάξη υπό δύο εκφάνσεις, θεσμικού συστήματος και νομολογίας του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Εν κατακλείδι, επιχειρείται μια συνολική αποτίμηση και γενική αξιολόγηση της θεσμικής θέσης του δικαιώματος προηγούμενης ακρόασης υπό το πρίσμα των δύο δικαιοταξιών, εθνικής και ενωσιακής, ενώ ταυτόχρονα το ενδιαφέρον επικεντρώνεται σε κριτικές παρατηρήσεις αναφορικά με την κατοχύρωσή του και τη νομολογιακή του προσέγγιση.