Πόλεμος, έθνος, τάξη και σοσιαλισμός στα "Τετράδια της Ακροναυπλίας"

Την εποχή που ξέσπασε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, ο τροτσκισμός στην Ελλάδα περιελάμβανε, σε επίπεδο επίσημης πολιτικής παρουσίας, δύο αναγνωρισμένες από την Τέταρτη Διεθνή οργανώσεις, των οποίων τα ηγετικά στελέχη κρατούνταν όλα στις φυλακές της Ακροναυπλίας. Επρόκειτο αφενός για την ΕΟΚΔΕ (Ενιαία Οργάνωση Κομμουνιστών Διεθνιστών Ελλάδας) με επικεφαλής τον Παντελή Πουλιόπουλο και αφετέρου για την ΚΔΕΕ (Κομμουνιστική Διεθνιστική Ένωση Ελλάδας) με ηγέτη τον Άγη Στίνα. Σε αυτήν την αντίξοη συνθήκη οι δύο οργανώσεις ξεκίνησαν μια συζήτηση με στόχο την ενοποίησή τους. Η λεγόμενη «ενοποιητική συζήτηση» διήρκεσε σχεδόν δύο χρόνια, αποβαίνοντας τελικά ατελέσφορη και καταγράφηκε σε χειρόγραφα δελτία, τα οποία, μαζί με τα εσωτερικά δελτία της πρώτης από αυτές, συναπαρτίζουν το υλικό που έχει κωδικοποιηθεί ως τα Τετράδια της Ακροναυπλίας και σήμερα βρίσκεται στο ΕΛΙΑ (Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο). Τα συζητητικά δελτία διασώζουν μια διένεξη στο εσωτερικό του ελληνικού τεταρτοδιεθνισμού στην, κρίσιμη για τις θεωρητικές του παραδοχές, συγκυρία του πολέμου. Σε αυτό το, συγκρουσιακό εν τη γενέσει του, ντοκουμέντο αποτυπώνεται μια ζωντανή αντιπαράθεση. Ωστόσο, στην οπτική του παρόντος ερευνητικού εγχειρήματος η ενοποιητική συζήτηση, πέρα από πολιτικό και ιστορικό ντοκουμέντο, συνιστά ταυτόχρονα ιδιαίτερη εκδήλωση ενός γενικότερου φαινομένου, καθώς αποτυπώνει την ιδεολογική πρόσληψη μιας ιστορικής συγκυρίας. Στο πλαίσιο μιας τέτοιας προσέγγισης της ενοποιητικής συζήτησης ως ιδεολογικής καταγραφής, η έννοια της ιδεολογίας περιορίζεται στη νεοτερική της εκδοχή. Σύμφωνα με αυτήν την αφετηριακή παραδοχή οι νεοτερικές ιδεολογίες, με τις αφαιρέσεις τους, δίνουν νόημα στις καταστάσεις και επιχειρούν να τις τροποποιήσουν κατά το δικό τους η καθεμιά δοκούν. Στην περίπτωση της ενοποιητικής συζήτησης, η νοηματοδότηση της συγκυρίας από τις δύο ελληνικές τροτσκιστικές οργανώσεις, με την στοχοπροσήλωση στην υπόθεση της παγκόσμιας επανάστασης, συνεπαγόταν τον συνεχή αναγωγισμό προς έναν απώτερο στόχο. Η στοχοπροσήλωση όμως αυτή τελικά εγκλώβισε τις ίδιες τις οργανώσεις στην πρόθεση να απέχουν από οποιαδήποτε άμεση εμπλοκή στο τρέχον πολεμικό διακύβευμα όπως οι ίδιες το αντιλαμβάνονταν. Σε τέτοιο πλαίσιο τα Τετράδια συνιστούν μια ερευνητική πρόκληση επειδή ακριβώς αποτελούν προνομιακό πεδίο εκδήλωσης της αναμέτρησης των τεταρτοδιεθνιστικών αφαιρέσεων με το πολεμικό τους συγκείμενο. Στην διατριβή ερευνάται, χωρίς αξιολογικές κρίσεις ή μέριμνες δικαίωσης ή καταδίκης, το περιεχόμενο της ενοποιητικής συζήτησης και επιχειρείται μια ερμηνευτική ανασύσταση της οπτικής που την διέπει. \r\nΤο ερευνητικό εγχείρημα διαρθρώνεται σε τέσσερα μέρη. Στα τρία πρώτα εξετάζονται τα δεκαέξι τετράδια που περιλαμβάνουν τα σωζόμενα δελτία, με την ομαδοποίησή τους να συνιστά ταυτόχρονα μια απόπειρα περιοδολόγησης του αρχειακού υλικού. Η διαχείριση του υλικού αυτού εγείρει αρκετά μεθοδολογικά προβλήματα, τα οποία αφορούν στην αναπόφευκτη επαναληπτικότητα που το χαρακτηρίζει αλλά και στις δικές του ταξινομητικές ιδιαιτερότητες, που ενίοτε επιβάλλουν την παραβίαση της χρονικής του ακολουθίας χάριν της νοηματικής συνάφειας. Στο πρώτο μέρος παρατίθενται οι αφετηριακές θέσεις των δύο οργανώσεων. Το δεύτερο μέρος ασχολείται με την άμεση εμπλοκή τους στην συζήτηση μέσα από την επικαιροποιημένη αρθρογραφία τους. Το τρίτο μέρος αφορά στα δελτία που ολοκληρώνουν το υλικό, τα οποία έχουν γραφεί μετά την έναρξη του πολέμου, καθώς και στον πολιτικό και οργανωτικό απολογισμό της συζήτησης. Τέλος, στο τέταρτο μέρος συνοψίζεται η ενοποιητική συζήτηση και αναδεικνύονται οι ρητές αλλά και άρρητες θεωρητικές παραδοχές στις οποίες βασίζεται. Στο πλαίσιο μιας τέτοιας προσέγγισης, η διατριβή παρουσιάζει πως ακριβώς η συνθήκη του εγκλεισμού, η αφηρημένη φύση του δίπολου «καπιταλισμός ή σοσιαλισμός», η στοχοπροσήλωση στην παγκόσμια επανάσταση, τα νοηματικά όρια της τεταρτοδιεθνιστικής γλώσσας, η δυναμική της αντιπαράθεσης και η εμπρόθετη αισιοδοξία οδηγούν τελικά σε εσωστρέφεια και τροφοδοτούν μια λογική, στην οποία έρχεται να προστεθεί η προσωπική δέσμευση και η πίστη σε σενάρια και υποθέσεις που δεν πραγματοποιήθηκαν ποτέ. Έτσι, αμφότερες οι οργανώσεις δείχνουν να επιχειρούν να επιβάλλουν τις αφαιρέσεις τους επί της ίδιας τους της εμπειρίας που βεβαίως συνεχίζει να αντιστέκεται σε αυτές και να τις διαψεύδει. Σε μια αναμέτρηση της εύτακτης θεωρητικής προδιαγραφής με την κατά πολύ πλουσιότερη - και υπό το πρίσμα της συζήτησης ακανόνιστη - ιστορική συγκυρία, χωρίς την δυνατότητα να ανανεώνουν τα εργαλεία της σκέψης τους, οι έγκλειστοι Έλληνες τεταρτοδιεθνιστές παραμένουν δεσμευμένοι στην ιδεολογική συνέπεια ενόψει της απροδίκαστης πολεμικής πραγματικότητας.