Φιλολογικές και φιλεκπαιδευτικές συσσωματώσεις στην Αθήνα του 19ου αιώνα (1862-1882): θεσμοι, πρόσωπα, ιδέες

Η παρούσα διατριβή εξετάζει τη συγκρότηση και τη δραστηριότητα των φιλολογικών και φιλεκπαιδευτικών συσσωματώσεων στην Αθήνα του 19ου αιώνα και ειδικώς μεταξύ των ετών 1862-1882. Η ίδρυση και ανάπτυξη των συσσωματώσεων ακολούθησε την Έξωση του Όθωνα ενώ γονιμοποιήθηκε από το φιλελεύθερο πνεύμα του Συντάγματος του 1864. Κατά τις επόμενες δεκαετίες, η δραστηριότητα των φιλολογικών και φιλεκπαιδευτικών συσσωματώσεων στη δημόσια σφαίρα υπήρξε πληθωρική και πολυθεματική, εκτεινόμενη από την παροχή ανοιχτών μαθημάτων και διαλέξεων έως την ανέγερση μνημείων για το 1821. Εναρμονιζόμενες με την ευρωπαϊκή παράδοση και τους κανόνες της εθελοντικής συσσωμάτωσης, οι φιλολογικές και φιλεκπαιδευτικές συσσωματώσεις της Αθήνας υπήρξαν πρωτοβουλίες των εγγράμματων αστικών στρωμάτων. Παράλληλα όμως, η ραγδαία εξάπλωση και ενδυνάμωση του ρόλου τους κατά τις δεκαετίες 1870 και 1880, επηρεάστηκε από την ενεργό συμμετοχή των φοιτητών του Πανεπιστημίου Αθηνών. Η διατριβή υποστηρίζει ότι οι εν λόγω συσσωματώσεις διέχυσαν στη δημόσια σφαίρα της πρωτεύουσας μια ευρύτατη γκάμα νέων ιδεών, πολιτισμικών αξιών και συνηθειών των αστικών στρωμάτων. Ειδικότερα, την αναμόρφωση των εργατικών στρωμάτων, την ηθικοποίηση των εργατών, τη μείωση του αναλφαβητισμού, τον οικονομικό και παραγωγικό εκσυγχρονισμό του κράτους καθώς και την κοινωνική εμπέδωση των κοινοβουλευτικών ηθών. Βασικός στόχος της διατριβής είναι ο προβληματισμός γύρω από ένα παλλόμενο και εμβληματικό φαινόμενο του ελληνικού 19ου αιώνα και όχι η εστίαση σε μεμονωμένες συσσωματώσεις και τις ανεξάρτητες ιστορίες τους. Αυτή η σφαιρική ανάγνωση επιχειρείται μέσα από τέσσερα μέρη ανάλυσης τα οποία αντικατοπτρίζουν τέσσερις βασικές πτυχές του φαινομένου της συσσωμάτωσης. Αναλυτικότερα, στο πρώτο μέρος καταγράφονται τόσο οι σημαντικές, όσο και ήσσονες και άγνωστες περιπτώσεις συσσωμάτωσης. Στόχος είναι να ανασυντεθεί κατά το δυνατόν η πορεία και το αποτύπωμά τους κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Επιπλέον, στο τμήμα αυτό περιλαμβάνεται και μια αυτοτελής μελέτη περίπτωσης αναφορικά με την Εταιρίας των Φίλων του Λαού (έτος ίδρυσης 1865). Στο δεύτερο μέρος χαρτογραφείται το πολιτικό κι επαναστατικό υπόβαθρο της συσσωμάτωσης, ο δημόσιος διάλογος και η υποδοχή των συλλόγων από το ελληνικό κράτος και τους θεσμούς του, ιδίως δε από το Πανεπιστήμιο Αθηνών. Το τρίτο μέρος επικεντρώνει στους ιδρυτές και τα πρόσωπα, δίνοντας ξεχωριστή έμφαση στο πολιτισμικό τους κεφάλαιο και στις δημόσιες ταυτότητες κύρους οι οποίες ενισχύονταν σημαντικά μέσω της ένταξης σε φιλολογικές και φιλεκπαιδευτικές συσσωματώσεις. Το τέταρτο και τελευταίο μέρος εξετάζει την κίνηση ιδεών και τον λόγο εντός συσσωματώσεων, εστιάζοντας στο περιεχόμενο των ανοιχτών μαθημάτων όπως και στα περιοδικά και τις εκδόσεις τους. Υπό το παραπάνω πρίσμα οι φιλολογικές και φιλεκπαιδευτικές συσσωματώσεις γίνονται αντιληπτές ως διαμορφωτές της δημόσιας σφαίρας του ελληνικού 19ου αιώνα, εκφράζοντας μια συσσωρευμένη κοινωνική δυναμική των αστικών στρωμάτων. Τέλος το πεδίο των συσσωματώσεων αποτυπώνει μια εποχή όπου η εθνική ιδεολογία εκτός από την εδαφική επέκταση του κράτους ενδιαφέρονταν και για την εσωτερική πρόοδο και τον εκσυγχρονισμό: για την ολοκλήρωση του 1821 (και) με ειρηνικά μέσα.