Ηγεσία και θρησκευτικός παράγοντας: η περίπτωση του Γρηγορίου Δικαίου (Παπαφλέσσα)

Η έννοια της ηγεσίας απασχόλησε την ανθρωπότητα από τις πρώιμες κοινότητες μέχρι και τις σύγχρονες κοινωνίες. Η αρχική της μορφή αφορούσε στον στρατιωτικό ηγέτη, ο οποίος είχε ταυτόχρονα και πολιτικές ιδιότητες και εξουσίες. Οι κοσμογονικές αλλαγές στο τέλος του Β’ Παγκοσμίου πολέμου ιδιαίτερα στο τεχνολογικό επίπεδο, είχαν ως επακόλουθο τον διαχωρισμό πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας, εμφανίζοντας νέες μορφές ηγεσίας. Ο θρησκευτικός παράγοντας επηρεάζει την άσκηση της θρησκευτικής εξουσίας, από θρησκευτικούς και πνευματικούς ηγέτες, διότι επιδρά καθοριστικά στο θρησκευτικό συναίσθημα των πιστών. Το θρησκευτικό συναίσθημα αποτελεί παράγοντα δυνάμεως για τους πιστούς σε στιγμές κινδύνων και οπλίζει με ανδρεία σε περιπτώσεις συμφορών διατηρώντας τους ψύχραιμους και θαρραλέους. Στις ατυχίες και δυσκολίες της ζωής του πιστού εμπνέει ελπίδα. Υπάρχουν πολλές περιπτώσεις όπου η θρησκεία χρησιμοποιήθηκε από πολιτικούς, στρατιωτικούς αλλά και θρησκευτικούς ηγέτες για τον χαρακτηρισμό πολέμων ως «ιερών», με σκοπό την παρακίνηση του θρησκευτικού συναισθήματος. Το θρησκευτικό συναίσθημα για τους κατακτημένους Έλληνες αποτέλεσε καθοριστικό παράγοντα διατήρησης της συλλογικής αίσθησης συμμετοχής σε μία θρησκευτική κοινότητα, την ορθόδοξη εκκλησία, που αποτελούσε τη βασική διαφορά από τους αλλόθρησκους κατακτητές. Η Ορθόδοξη Εκκλησία καθόλη τη διάρκεια της τουρκοκρατίας κράτησε ζωντανά τα στοιχεία που διαφοροποιούσαν τους Έλληνες από τους Οθωμανούς. Κατά το ξέσπασμα της επανάστασης του 1821, αποτέλεσε το συνεκτικό δεσμό που ένωσε τους κατακτημένους Έλληνες, δίνοντάς τους το όραμα της απελευθέρωσης, σε μια εποχή που δεν υπήρχε η έννοια του έθνους. Οι επαναστατημένοι Έλληνες αναζητούσαν τη Θεϊκή βοήθεια στις πολεμικές δραστηριότητές τους μέσω της προσευχής, της Θείας Μετάληψης και της χρήσης θρησκευτικών συμβόλων, ιδιαίτερα του Σταυρού. Ο Παπαφλέσσας αποτελεί μία από τις πιο αμφιλεγόμενες και συγχρόνως πιο ηρωικές μορφές της επανάστασης του 1821. Από μικρός μυήθηκε στο μοναχικό σχήμα, διότι το θεωρούσε ως μοναδικό τρόπο να συνεισφέρει καθοριστικά στην απελευθέρωση της Ελλάδας. Ο ένθερμός του χαρακτήρας και οι πύρινοι λόγοι του ξεσήκωναν του Έλληνες απ’ όπου κι αν περνούσε, με αποτέλεσμα να χρησιμοποιηθεί από τη Φιλική Εταιρία στον ξεσηκωμό της Πελοποννήσου το Μάρτιο του 1821. Η ορμή του και η φωτιά που «άναβε» στο διάβα ο λόγος του, πολλές φορές τον έκαναν μισητό στους προεστούς και οπλαρχηγούς λόγω του φόβου μην θέσει σε κίνδυνο την επανάσταση. Με την έναρξη της επανάστασης απεκδύθηκε το μοναχικό σχήμα και πολέμησε με πάθος τους κατακτητές. Ο Παπαφλέσσας αποτελεί σπάνια περίπτωση ηγέτη ο οποίος άσκησε θρησκευτική, πολιτική και στρατιωτική ηγεσία. Ο χαρακτήρας του κατηγορήθηκε λόγω της υπέρμετρης φιλοδοξίας του και του τρόπου που προσπάθησε να ηγηθεί σε κάθε περίσταση. Ο έκλυτος βίος και οι ραδιουργίες στις οποίες επιδόθηκε εναντίον των οπλαρχηγών και πολιτικών των πρώτων ανεξάρτητων πολιτευμάτων, μπήκαν σε δεύτερη μοίρα όταν συνειδητοποίησε ότι η εκστρατεία του Ιμπραήμ θα κατέστρεφε όλα όσα με αγώνες είχαν κατακτηθεί. Τότε κυριευμένος από άκρατη φιλοπατρία, αψηφώντας το θάνατο ηγήθηκε του Ελληνικού στρατεύματος. Με αυτό τον τρόπο πρωτοστάτησε μία από τις πιο ηρωικές μάχες της Ελληνικής ιστορίας, τη μάχη στο Μανιάκι, η οποία τον τοποθέτησε στο πάνθεον των Ελλήνων ηρώων. Ο μεγάλος ιστορικός Κωνσταντίνος Παπαρηγόπουλος θέλοντας να σκιαγραφήσει με απλά λόγια τον Παπαφλέσσα έγραψε: «Υπήρξεν ανήρ έχων όλα τα ελαττώματα και όλα τα προτερήματα του κρατίστου συνωμότου, το πλανάν και το πλανάσθαι, το τολμάν και το θνήσκειν...».