Οργάνωση του δημόσιου χώρου και πολιτική ιδεολογία: νεοκλασικά κτήρια στην Κωνσταντινούπολη και αντιμαχόμενοι εθνικισμοί στην καμπή του 20ού αιώνα

Ο νεοκλασικισμός γνώρισε μεγάλη διάδοση κατά το 19ο αιώνα έως και τις αρχές του 20ού σε όλα τα ευρωπαϊκά κράτη, στις αποικίες τους και στην οθωμανική αυτοκρατορία. Για τη δυτική Ευρώπη ο νεοκλασικισμός αποτελούσε αναγωγή στο κοινό ευρωπαϊκό παρελθόν, στις αξίες της κλασικής σκέψης που διέδωσαν οι στοχαστές του διαφωτισμού και στην οικουμενικότητα της κλασικής τέχνης. Ο ελλαδικός χώρος αναγνώρισε στο νεοκλασικισμό, ένα ρεύμα εισηγμένο από τη βαυαρική διακυβέρνηση, την επιστροφή στους κλασικούς κανόνες και το σεβασμό στα αρχαιοελληνικά ιδεώδη. Μολονότι η εικόνα ενός νεοκλασικού οικοδομήματος στον ελλαδικό χώρο συνδεόταν κυρίως με την εθνική πολιτιστική κληρονομιά και τη συγκρότηση της εθνικής συνείδησης, η ίδια εικόνα στο οθωμανικό κράτος ταυτιζόταν με τον εκδυτικισμό και τον εκμοντερνισμένο τρόπο ζωής. Σε μια περίοδο αύξησης των αντιμαχόμενων εθνικισμών στα Βαλκάνια, η εικόνα ενός αρχιτεκτονικού ρυθμού που έχει συνδεθεί με την εθνική ιδεολογία μιας χώρας προσλαμβάνεται από τη χώρα που την ανταγωνίζεται με διαφορετικό ιδεολογικό σχήμα. Σκοπός της έρευνας είναι να εξεταστεί η εικόνα που δίνουν τα νεοκλασικά κτίσματα στην Κωνσταντινούπολη, καθώς και η πρόσληψη και διαχείρισή της από τους οθωμανούς υπηκόους. Επιπλέον, εξετάζεται η σύνδεση του κωνσταντινουπολίτικου νεοκλασικισμού με τη διαμόρφωση της ελληνικής εθνικής ιδεολογίας και τον ελληνικό εθνικισμό. Η μέθοδος που ακολουθήθηκε είναι η εμπειρική, βασίζεται στην παρατήρηση. Η έμπνευση από την ευρωπαϊκή εικόνα και η μίμηση των δυτικών προτύπων στην Κωνσταντινούπολη στην καμπή του 20ού αιώνα αποτελούσε τον αντικατοπτρισμό της μεταρρυθμιστικής πολιτικής και των προσπαθειών εκδυτικισμού των κρατικών δομών. Η πρωτεύουσα με προσόψεις αντίστοιχες των δυτικοευρωπαϊκών μεγαλουπόλεων συνέδεε την αυτοκρατορία με τη δυτική Ευρώπη πολιτικά και πολιτισμικά. Η προσπάθεια εξομοίωσης της εικόνας της Κωνσταντινούπολης με εκείνη των ευρωπαϊκών πρωτευουσών εκφράζει την επιθυμία ισότιμης συμμετοχής του οθωμανικού κράτους στο δυτικό κόσμο, στον κόσμο της πνευματικής και τεχνολογικής προόδου. Ο αρχιτεκτονικός διάλογος με τη δυτική Ευρώπη έχει ξεκινήσει από το 18ο αιώνα, αλλά κορυφώνεται στην καμπή του 20ού. Ο νεοκλασικισμός συναντάται σε μεγάλα δημόσια κτήρια, σε αρχιτεκτονήματα της διοίκησης και στις έδρες εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, ιδιωτικών φορέων και οργανισμών. Τα ανάκτορα στις ακτές του Βοσπόρου, τα συγκροτήματα εμπορικών καταστημάτων, τα εκπαιδευτήρια, οι στρατώνες και τα ξενοδοχεία, το αρχαιολογικό μουσείο, δηλαδή οι αρχιτεκτονικοί εκφραστές της νεωτερικότητας και της στροφής προς το δυτικό τρόπο ζωής εκφράζονται με το νεοκλασικό ρεύμα. Ιδιαίτερα στα εκπαιδευτήρια της ρωμαίικης κοινότητας ο νεοκλασικισμός συμβολοποιούσε τις εθνικές προσδοκίες του ανερχόμενου ελληνικού εθνικισμού. Ο ρυθμός έδινε νόημα και πνευματική διάσταση στην υπό διαμόρφωση ταυτότητα της κοινότητας, εξαιτίας των έντονων αναφορών στην ελληνική τέχνη και τον κλασικό πολιτισμό.