Κοινωνικά δίκτυα στον αγροτικό χώρο: το ζήτημα στη Δυτική Πελοπόννησο, (19ος-20ος αι.)

Κατά τη διάρκεια του 19ου αλλά και του 20ου αιώνα συνεχείς δημογραφικές ανακατατάξεις προκάλεσαν μεγάλες αλλαγές στην κατανομή του πληθυσμού στη βόρεια και δυτική Πελοπόννησο. Ειδικότερα οι μετακινήσεις προς την πεδιάδα της Ηλείας οδήγησαν σε ευρύτερες δημογραφικές αλλαγές που δεν εξαντλούνται στην πληθυσμιακή αύξηση. Η διαδικασία συνεχόμενων αφίξεων στους πεδινούς οικισμούς, ακολουθείται από τη σταδιακή ενσωμάτωση του ανανεούμενου πληθυσμού, ο οποίος δεν έχει πάντοτε κοινή καταγωγή με άλλους κατοίκους που προηγήθηκαν κάποια χρόνια ή και δεκαετίες νωρίτερα. Τα οικιστικά σύνολα που δημιουργούνται αποτελούνται σε σημαντικό βαθμό από έναν ετερόκλητο πληθυσμό και η κοινωνική συνοχή διαφοροποιείται ανάλογα με τις επιδράσεις που δέχτηκε από τις μετακινήσεις και τη συνεχή πληθυσμιακή ενίσχυση. Το ερευνητικό μας ερώτημα είναι αν οι μετακινήσεις διαμορφώνουν ένα νέο δημογραφικό πλαίσιο εντός του οποίου δημιουργούνται νέες δυνατότητες οι οποίες μεταβάλλουν κατεστημένες σχέσεις, αντιλήψεις και συμπεριφορές. Το σύστημα κανόνων και αξιών που διαθέτει ισχυρά ερείσματα στο κοινωνικό παρελθόν, επαναδομείται υπό διαφορετικές συνθήκες, και δεν είναι δυνατό να αναπαραχθεί. Τις αλλαγές αυτές επιδιώξαμε να εντοπίσουμε κατ’ αρχάς μέσα από την αναλυτική παρουσίαση των μετακινήσεων και στη συνέχεια να αναζητήσουμε τα αποτελέσματά τους στα συγγενικά δίκτυα των οικισμών, αλλά και στη μεταβολή ή στην αποδυνάμωση των κυρίαρχων ηθικών αξιών. Οι επιγενόμενες αλλαγές των νοοτροπιών και των συμπεριφορών, στην περίπτωση της μελέτης μας, ανιχνεύονται κυρίως γύρω από το θεσμό του γάμου. Οι κανόνες μιας κοινωνίας, που διαρκώς ενισχύεται με νέο και ετερόκλητο πληθυσμιακό δυναμικό, διολισθαίνουν στην ανανέωση εφόσον δίνεται η ευκαιρία να δοκιμαστούν νέα όρια και δυνατότητες που ασφαλώς δεν υπήρχαν στους οικισμούς καταγωγής. Οι προϋποθέσεις του γάμου (προξενιό, οικονομικές σχέσεις, κοινωνικός έλεγχος), αποδυναμώνονται και ατονούν σε οικισμούς όπου τα δίκτυα των μεταναστεύσεων είναι αριθμητικά περισσότερα, με μικρότερη συνοχή και σχετικά ασύνδετα μεταξύ τους. Οι πρακτικές που ακολουθούνται στο γάμο χάνουν πιο εύκολα την αυστηρότητά τους και καθίστανται περισσότερο ελαστικές και προσαρμοστικές. Στην πραγματικότητα το γενικό ερώτημα που αντιμετωπίζουμε, βασίζεται στη σχέση μεταξύ του τύπου των δικτύων που αναπτύσσονται στην πεδιάδα και του τρόπου που συνάπτονται οι γάμοι. Σε ποιο βαθμό, δηλαδή, οι παγιωμένες αντιλήψεις που ορίζουν στις τοπικές κοινωνίες το επιτρεπτό και το ανεπίτρεπτο, καθορίζονται ή τουλάχιστον επηρεάζονται από τις δημογραφικές ανακατατάξεις που πραγματοποιούνται στην πεδιάδα. Από τη μελέτη των πηγών διαπιστώσαμε ότι οι πεδινές χωρικές κοινωνίες υπό το βάρος των μετακινήσεων, αδυνατούν να παράγουν και να διαμορφώσουν ένα σταθερό κανονιστικό πλαίσιο, αντίστοιχο με ότι ίσχυσε στο παρελθόν στους οικισμούς καταγωγής. Βρίσκονται σε μία διαρκή υποδοχή συνδεόμενων αλλά και ασύνδετων μετακινούμενων συνόλων, ομάδων ή ατόμων, η ενσωμάτωση των οποίων παραμένει μόνιμα ατελής. Η λογική της εξόδου προς τα αστικά κέντρα ενός μέρους του πληθυσμού και της εκ’ νέου ανανέωσης του, στην πραγματικότητα φθείρει τους κατεστημένους κανόνες, τη σταθερότητα στις αντιλήψεις και τη μονιμότητα στις συμπεριφορές. Εμποδίζει την αναγωγή του οποιουδήποτε ελέγχου σε συνήθη κοινωνική πρακτική. Η ανάλυση του αρχειακού υλικού και οι υποθέσεις έρευνας που προέκυψαν μας έδειξαν ότι οι μετακινήσεις επέτρεψαν τη δημιουργία των κατάλληλων συνθηκών που οδήγησαν σε αλλαγές στο εσωτερικό των αγροτικών κοινωνιών. Στο νέο οικιστικό περιβάλλον η συγγενική δικτύωση και οι σχέσεις μεταξύ των οικογενειών περιορίζονται και φυσικά χάνουν την ισχύ τους ως μηχανισμοί επιβολής. Αναγκαστικά ο έλεγχος ατονεί αφού οι μηχανισμοί που τον στηρίζουν και τον ασκούν αποδυναμώνονται. Άρα οι σχέσεις και οι κανόνες επαναδομούνται στη βάση ενός διευρυμένου πλαισίου περισσότερο χαλαρού, παρέχοντας νέες δυνατότητες στις αντιλήψεις και στις συμπεριφορές που είναι δυνατόν να εκδηλωθούν. Το προξενιό ως ο βασικός μηχανισμός σύναψης του γάμου, αν και παραμένει κυρίαρχος, πρακτικά αμφισβητείται. Στο πλαίσιο αυτό γεννιούνται και ωριμάζουν οι συνθήκες αποδιάρθρωσης των όρων αναπαραγωγής του συστήματος και ενίσχυσης μίας ιδιάζουσας κοινωνικής εντροπίας, που αντίστοιχα συμπαρασύρει την κοινωνία σε μία αδιάκοπη και ατελέσφορη αταξία.