Άστεγοι και νεοάστεγοι στην Αθήνα : ποιοτική προσέγγιση φαινομένων κοινωνικού αποκλεισμού

Στη παρούσα διπλωματική εργασία, η οποία γίνεται στα πλαίσια του Π.Μ.Σ. Κοινωνιολογίας, κατεύθυνση “Κοινωνικός Αποκλεισμός και Μειονότητες”, εξετάζεται το θέμα των αστέγων στην Αθήνα. Πιο συγκεκριμένα, θεωρώντας τη κατάσταση του αστέγου ως μία μορφή κοινωνικού αποκλεισμού και μάλιστα πολλαπλού, θελήσαμε να διερευνήσουμε το προφίλ των αστέγων, καταγράφοντας τα κοινωνικοδημογραφικά τους χαρακτηριστικά (φύλο, ηλικία, μόρφωση, οικογενειακή κατάσταση, επάγγελμα, εισόδημα, τόπο καταγωγής, τόπο διαμονής), την δική τους εκτίμηση για τους αιτιακούς παράγοντες που τους κατέστησαν άστεγους αλλά και τις στρατηγικές επιβίωσης που εφαρμόζουν όσο είναι άστεγοι προκειμένου ν’ ανταπεξέλθουν σε θέματα όπως ο ύπνος, η σίτιση, η ατομική υγιεινή, η ένδυση και υπόδηση καθώς και η αντιμετώπιση προβλημάτων που σχετίζονται με την υγεία τους, την ασφάλειά τους, τη γραφειοκρατία ή το νόμο. Επίσης καταγράψαμε το πώς οι ίδιοι αξιολογούν τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν, ζητώντας τους να μας πουν κατά σειρά προτεραιότητας, ποια είναι τα βασικότερα προβλήματα που έχουν να επιλύσουν και βέβαια τους ζητήσαμε να προτείνουν οι ίδιοι λύσεις που θεωρούν πως θα βοηθούσαν προς αυτή τη κατεύθυνση. Προσπαθήσαμε επίσης να «ανιχνεύσουμε» το θέμα της σχέσης τους με την οικογένεια, τους φίλους, συνεργάτες-συναδέλφους, πριν και μετά (δηλαδή πριν καταστούν άστεγοι και μετά από αυτό το γεγονός). Όλα τα παραπάνω έγιναν, έχοντας συνεχώς κατά νου το ότι βρισκόμασταν μπροστά σε μια κοινωνική ομάδα που βιώνει πολλαπλούς αποκλεισμούς εξαιτίας της έλλειψης στέγης. Συνεπώς μέσα από τα ερωτήματα που θέταμε, ερευνούσαμε αν και κατά πόσο οι ίδιοι αισθάνονται κοινωνικά αποκλεισμένοι καθώς και τις διαστάσεις και μορφές αυτού του αποκλεισμού. Παράλληλα, έχοντας ως αφόρμηση τις δυο βασικές θεωρητικές προσεγγίσεις γύρω από την έλλειψη στέγης (δομικές και ατομοκεντρικές θεωρίες), θελήσαμε να αναδείξουμε αιτιακούς παράγοντες για την έλλειψη στέγης, έτσι όπως αυτοί προέκυπταν μέσα από το λόγο των ίδιων των υποκειμένων της έρευνας, διαπιστώνοντας με αυτό το τρόπο πως σε ένα σύνθετο φαινόμενο όπως η έλλειψη στέγης, συνυπάρχουν τόσο δομικά όσο και ατομοκεντρικά αίτια που το προκαλούν. Άλλωστε οι κοινωνικές και ατομικές αιτίες δεν είναι απόλυτα διακριτές στο πρόσωπο του αστέγου. Η υπέρμετρη εστίαση στις ατομικές αιτίες της έλλειψης στέγης, περιορίζει τη δομική προσέγγιση και το αντίστροφο. Ο τρόπος για να αναδειχθούν αυτά ήταν η διεξαγωγή ποιοτικής έρευνας και πιο συγκεκριμένα έρευνας πεδίου, η οποία πραγματοποιήθηκε στο Κέντρο Ημέρας Αστέγων της Μ.Κ.Ο. «Κλίμακα», από τον Σεπτέμβριο του 2012 έως και τον Ιανουάριο του 2013, στα πλαίσια της οποίας προβήκαμε στη λήψη δέκα ημιδομημένων συνεντεύξεων. Προκειμένου να επιλέξουμε το δείγμα μας φροντίσαμε, έχοντας κατά νου άλλες, σχετικές με το θέμα μας, έρευνες, να επιλέξουμε όσους μας παραχώρησαν συνεντεύξεις με τρόπο που, τουλάχιστον από τα δημογραφικά τους χαρακτηριστικά, να εξασφαλίζεται μια σχετική αντιπροσωπευτικότητα ως προς την κοινωνική ομάδα που θέλαμε να μελετήσουμε. Εφαρμόσαμε δηλαδή για την επιλογή του δείγματός μας κυρίως τη μέθοδο του διαθέσιμου δείγματος αλλά ταυτόχρονα προσπαθήσαμε σε κάποιο βαθμό να εφαρμόσουμε και δειγματοληψία αναλογίας, επιλέγοντας από τα διαθέσιμο δείγμα εκείνες τις περιπτώσεις που ως προς κάποια χαρακτηριστικά προσεγγίζουν τη σύνθεση της υπό έρευνα κοινωνικής ομάδας.1 Στο στάδιο της ανάλυσης προβήκαμε σε ποιοτική ανάλυση περιεχομένου, ορίζοντας ως μονάδα ανάλυσης το συνολικό κείμενο των απομαγνητοφωνημένων συνεντεύξεων, αντιπαραθέτοντας τα δεδομένα μας με αρχικές, δοκιμαστικές κατηγορίες οι οποίες τροποποιούνταν κατά την ερευνητική διαδικασία ώστε να πάρουν την τελική τους μορφή. Άλλωστε, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η Κυριαζή, «αναλόγως με το πόσο κατάλληλες αποδεικνύονται οι κατηγορίες στη πράξη, τροποποιούνται ή οριστικοποιούνται»2 Τα ευρήματα της επιτόπιας έρευνας παρουσιάζονται στο δεύτερο μέρος της παρούσας διπλωματικής εργασίας. Θέλουμε να πιστεύουμε ότι, η σύνθεση των ευρημάτων που προέκυψαν μέσω της παρατήρησης και των συνεντεύξεων, η βιβλιογραφική έρευνα που προηγήθηκε γύρω από θέματα κοινωνικού αποκλεισμού και των θεωρητικών προσεγγίσεών του καθώς και η μελέτη άλλων, σχετικών με το θέμα μας, ερευνών, βοήθησαν στη καλύτερη κατανόηση από μέρους μας του φαινομένου που καλούμασταν να μελετήσουμε, στην ανάδειξη αιτιακών παραγόντων καθώς και στη παράθεση προτάσεων που θα μπορούσαν να συμβάλλουν στην αποτελεσματικότερη αντιμετώπισή του. Η έλλειψη στέγης φαίνεται να αποτελεί όχι μόνο μία μορφή κοινωνικού αποκλεισμού, αλλά ταυτόχρονα να προκαλεί, “πυροδοτεί”, σε όσους περιέρχονται σε αυτή τη κατάσταση και άλλες μορφές κοινωνικού αποκλεισμού, καθώς τα υποκείμενα της έρευνάς μας, υφίστανται αποκλεισμό από την αγορά εργασίας, από την πρόσβαση σε δημόσια αγαθά όπως η εκπαίδευση και η υγεία, βιώνουν απομόνωση από το οικογενειακό και φιλικό περιβάλλον, εν ολίγοις αδυνατούν ή δυσκολεύονται σε πολύ μεγάλο βαθμό, να συμμετέχουν στην οικονομική, κοινωνική και πολιτική ζωή και/ή η πρόσβασή τους σε εισοδήματα και άλλους πόρους (προσωπικούς, οικογενειακούς και πολιτισμικούς) είναι τόσο ανεπαρκής ώστε αποκλείονται από το να απολαμβάνουν ένα επίπεδο διαβίωσης που θεωρείται αποδεκτό από την κοινωνία στην οποία ζουν.