Ερμηνείες θανάτου, αφηγήσεις ζωής: η κοινωνική πρακτική της αυτοκτονίας στη μετεμφυλιακή Ελλάδα 1949-1967

Στην παρούσα διατριβή, η αυτοκτονία αντιμετωπίζεται ως κοινωνικό φαινόμενο με πολλαπλά συμφραζόμενα και προεκτάσεις. Πιο συγκεκριμένα, η αυτοκτονία αποτιμάται ως κοινωνιολογική και ιστοριογραφική κατηγορία ανάλυσης, αφού διαμέσου των λόγων για τις αυτοκτονίες αναδύονται κοινωνικές αξίες, πρότυπα συμπεριφοράς, κοινωνικές ταυτότητες, πολιτικές σχέσεις και εξουσίες, εικόνες και κοινωνικά στιγμιότυπα της διερευνώμενης περιόδου, στην παρούσα έρευνα της μεταπολεμικής Ελλάδας. Η αυτοκτονία συνιστά «λόγο» και κοινωνική πρακτική των ανθρώπων της καθημερινότητας, αφού ανασύρει στην επιφάνεια τις αγωνίες τους, τις κοινωνικές σχέσεις τους, τις επιθυμίες τους, τις απογοητεύσεις τους. Μέσα από την ανάλυση της αυτοκτονίας, ξεδιπλώνονται κοινωνικές πρακτικές και πολιτισμικά νοήματα, πολιτικές διαστάσεις και οικονομικοί παράμετροι, πειθαρχήσεις και αντιστάσεις στα πολλαπλά επίπεδα άσκησης και εκφοράς της εξουσίας. Η παρούσα μελέτη της αυτοκτονίας χαρτογραφεί βιώματα των «κανονικών ανθρώπων» στη δεδομένη ιστορική συγκυρία, τον τρόπο που νοηματοδότησαν τις εμπειρίες τους, τις δράσεις τους, διαφωτίζοντας όψεις των καταστάσεων που ώθησαν στην επιλογή της αυτοκτονίας αντί της ανεκτικότητας ή της προσαρμογής. Διερευνά δηλαδή, τις κοινωνικές παρεμβολές που πυροδότησαν την αυτοκτονική πρακτική. Αν και ο κυρίαρχος λόγος των αυτοκτονιών είναι η ατομική παρέκκλιση στο έδαφος της ψυχοπαθολογίας, η διατριβή υποστηρίζει ότι οι ερμηνείες για τις αυτοκτονίες συστήνουν και αντλούν από κοινωνικά νοήματα, πεποιθήσεις και στερεότυπα, αρθρώνουν λόγους που υποσκάπτουν κοινωνικές πρακτικές και περιχαρακώνουν τη δράση των κοινωνικών υποκειμένων. Άλλωστε, η ταύτιση της αυτοκτονίας με την ψυχιατρική απόκλιση, σταχυολογείται ως ένα βαθμό από την πρόθεση χειραγώγησης του κοινωνικού και πολιτικού απόηχου της αυτοκτονίας. Κανονικοποιεί και απαξιώνει ταυτόχρονα τον λόγο του αυτόχειρα για να τον διαχειριστεί, αποπέμποντας στο κοινωνικό περιθώριο το όποιο κοινωνικό μήνυμα προβάλλει με την αυτοκτονία του, χαρακτηρίζοντάς τον ως «πάσχοντα» από ψυχιατρική διαταραχή, ο οποίος δεν έχει ατομική βούληση και επιλογή, αλλά είναι έρμαιο της ψυχικής ασθένειας που τον συνοδεύει. Στη διατριβή οι αυτοκτονικές συμπεριφορές δε λογίζονται ως ατομική παρέκκλιση, αλλά ως κοινωνική πρακτική που επηρεάζονται από το κοινωνικό, πολιτισμικό, πολιτικό και οικονομικό περιβάλλον εντός του οποίου εκδηλώνονται. Οι λόγοι για τις αυτοκτονίες λοιπόν, συνιστούν σημασιοδοτήσεις που συνδιαλέγονται με ευρύτερα κοινωνικά και πολιτισμικά συμφραζόμενα. Οι λόγοι που εκτυλίσσονται σχετικά με τις αυτοκτονίες, υπακούουν σε πολιτισμικές συμβάσεις, προδιαθέτουν σε κοινωνικές σχέσεις, κατασκευάζουν νοήματα, πολιτισμικές, πολιτικές και κοινωνικές ατενίσεις που προέρχονται, αναφέρονται και περιχαρακώνουν κοινωνικές συνθήκες των ζωντανών. Τελικά, οι λόγοι για τις αυτοκτονίες, απορρέουν και εμφυσούν λόγους για τη ζωή. Καθώς, ο αυτόχειρας συγκροτείται ως υποκείμενο και διαχειρίζεται μέσα από διάφορες πολιτισμικές κατασκευές, επιστημονικές πειθαρχίες, πεδία γνώσης, ηθικές τακτικές, κοινωνικές αντιλήψεις, νομικούς περιορισμούς, η αρχειακή και βιβλιογραφική τεκμηρίωση κατευθύνεται σε πολλαπλές συγκλίνουσες κατευθύνσεις. Στη διατριβή έχουν αξιοποιηθεί κριτικά στατιστικές καταγραφές, ο Τύπος, νοσοκομειακά αρχεία, ληξιαρχικές πράξεις θανάτου, σημειώματα αυτοκτονίας, επιστημονικές αναλύσεις, λογοτεχνικά, θεατρικά και κινηματογραφικά έργα.