Ο φόνος στις αρχαίες τραγωδίες: ποινική και εγκληματολογική προσέγγιση

Κάθε παράσταση αρχαίου έργου, τραγικού ή σατυρικού, γεννά πλείστες σκέψεις και ερεθισμούς νομικού ενδιαφέροντος. Κι αυτό, διότι, μέσα στα έργα αυτά κρύβεται ένα πλούσιο δικαιογενετικό υλικό που πάνω του έχουν οικοδομηθεί σε σημαντικό βαθμό τα σύγχρονα συστήματα του δικαίου. Οι έννοιες και οι γενικές αρχές του δικαίου που ισχύουν στο δίκαιο των σύγχρονων δημοκρατικών κρατών, γεννήθηκαν, πολύ πριν την καταγραφή τους από τους Ρωμαίους, στο στοχασμό των Ελλήνων ποιητών, επικών και τραγικών. Άλλωστε οι μελέτες των σύγχρονων και παλαιότερων ερευνητών του δικαίου παγκοσμίως, παραπέμπουν σε αρχαιοελληνικές πηγές. Για παράδειγμα η παραπομπή σε στίχους της Αντιγόνης του Σοφοκλή είναι ιδιαίτερα συχνή προκειμένου στα εγχειρίδια του εμπραγμάτου δικαίου να γίνει κατανοητή η διάκριση και υπεροχή της ανθρώπινης αξίας έναντι της αξίας των «πραγμάτων». Μέχρι σήμερα, πλήθος ξένων και Ελλήνων ερευνητών έχουν εμβαθύνει τις έρευνές τους στο συσχετισμό των ελλήνων επικών και τραγικών ποιητών με την γένεση και διάπλαση του δικαιικού, γενικά, συστήματος, βασιζόμενοι σε αμιγώς νομικά κριτήρια. Και πράγματι, ο δεσμός των ποιητικών κειμένων με τη γένεση και διάπλαση του δικαίου είναι τόσο στενός, ώστε να θεωρούνται «έμμεσες πηγές» γνώσης αυτού (με νομική ορολογία), σχεδόν ομόφωνα από τους ερευνητές. Οι τραγικοί ποιητές δεν αναπτύσσουν θεωρίες στα έργα τους ως θεολόγοι ή νομικοί. Γράφουν και εκφράζουν το τραγικό στοιχείο. Η τραγικότητα στηρίζεται σε μία ασυμβίβαστη αντίθεση, όπως για παράδειγμα, ο Ορέστης ο οποίος είναι το τραγικό πρόσωπο στην τριλογία του Αισχύλου. Ο τραγικός αυτός χαρακτήρας εκτελεί την ίδια πράξη από τη μια μεριά, ως ένας ευσεβής υποτακτικός και από την άλλη, ως εγκληματίας που δίνεται βορά στις Ερινύες. Μόλις εμφανισθεί ο συμβιβασμός, το τραγικό εξαφανίζεται. Η τραγωδία προϋποθέτει μια λιγότερο ή περισσότερο βίαιη αντιπαράθεση, στην οποία έχει οπωσδήποτε θέση και η αμφισβήτηση. Άλλωστε, στις τραγωδίες, η έννοια της Δικαιοσύνης και της συσχέτισής της με τους θεούς και τους ανθρώπους κατέχει κεντρικό ρόλο. Στην παρούσα εργασία θα προσεγγίσουμε ποινικά την ανθρωποκτονία και τις νομικές προεκτάσεις της σε τέσσερα έργα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, στις τραγωδίες «Μήδεια», του Ευριπίδη και στην τριλογία με τίτλο «Ορέστεια» του Αισχύλου. Η επιλογή των τραγωδιών στηρίχθηκε στην πλήρη αντίθεσή τους αναφορικά με την απονομή δικαιοσύνης. Το άστρο της δικαιοσύνης φωτίζει υπέρλαμπρα στο τρίτο και τελευταίο μέρος της «Ορέστειας» ενώπιον του ανωτάτου δικαστηρίου του Αρείου Πάγου, με τη ψήφο της Αθηνάς να σφραγίζει την ισορροπία ανάμεσα στο παλαιό και νεότερο δίκαιο που πρεσβεύουν οι αντίδικες πλευρές. Αντιθέτως, η δικαιοσύνη δεν απονέμεται στο τέλος της τραγωδίας «Μήδεια», όπου παρακολουθούμε την ηρωίδα να αποφεύγει οποιαδήποτε τιμωρία μετά την πραγματοποίηση των φρικτών εγκλημάτων της, με την ανάληψή της στους ουρανούς με άρμα του θεού Ήλιου.