Αίτια και κοινωνικά χαρακτηριστικά της συμμετοχής των Ελλήνων δασκάλων στα γεγονότα της περιόδου 1940-1949: αλβανικό μέτωπο, κατοχή, αντίσταση, εμφύλιος

Η συμμετοχή των δασκάλων στον Ελληνικό Εμφύλιο ήταν σημαντική. Ένας μεγάλος αριθμός αυτών βρέθηκε σε ηγετικές θέσεις να διαχειρίζεται μικρά και μεγάλα γεγονότα. Ο φόρος αίματος και διώξεων που πλήρωσε η εργασιακή ομάδα των δασκάλων είναι μεγάλος. Στόχος της εισήγησης είναι να αναδείξει την ενεργή συμμετοχή των δασκάλων στον ελληνικό εμφύλιο, αλλά κυρίως τα αίτια που τους οδήγησαν σ΄ αυτή τη συμμετοχή. Οι δάσκαλοι έχουν έντονη πολιτική παρουσία στο εργατικό και συνδικαλιστικό κίνημα ήδη από το Μεσοπόλεμο, άλλωστε η ΔΟΕ είναι από τις πρώτες συνδικαλιστικές οργανώσεις που ιδρύονται. Στο Μεσοπόλεμο θα ριζοσπαστικοποιηθούν ακόμα περισσότερο, με κύριο εκφραστή αυτής της ριζοσπαστικοποίησης τη δυναμική μειοψηφία της Αριστερής Παράταξης των δασκάλων, ενώ ο αγώνας για την δημοτική γλώσσα θα ενώσει ευρύτερα ρεύματα στον κλάδο. Η στάση τους αυτή δεν πέρασε απαρατήρητη από την πολιτική εξουσία. Έτσι ο Μετάξας το Σεπτέμβρη του 1936, θα απολύσει 525 δασκάλους, ενώ ο Γ. Παπανδρέου ως υπουργός παιδείας της κυβέρνησης Βενιζέλου, λίγα χρόνια νωρίτερα θα δήλωνε: «…οι δάσκαλοι βεβαίως μπορούν να κρατούν τις ιδέες τους, όχι όμως τις θέσεις τους…» Η δράση τους συνεχίζεται στις «μικρές δημοκρατίες των βουνών της Αλβανίας» στον ελληνοϊταλικό πόλεμο, στις μεγάλες μέρες της Εθνικής Αντίστασης, για να φτάσει μέχρι τις στάχτες του Κάμενικ στον Γράμμο. Ο Γ. Μαργαρίτης γράφει για τους δασκάλους που πολέμησαν στο Αλβανικό Μέτωπο: « … Ετούτη η παράξενη δημοκρατία της πρώτης γραμμής στηριζόταν στις πνευματικές ιεραρχίες της ειρήνης. … Στην πολιτική τους ζωή ήσαν οι «μορφωμένοι» των τοπικών κοινωνιών: δάσκαλοι, νεαροί δικηγόροι, δημόσιοι υπάλληλοι, υπάλληλοι τραπεζών, γεωπόνοι, τεχνικοί, ό,τι τέλος πάντων υπήρχε ως εγγράμματη «ελίτ» στην τοπική κοινωνία.». Επίσης ο Χαράλαμπος Νούτσος γράφει: «…. Οι εκπαιδευτικοί και ειδικότερα οι δάσκαλοι της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης αποτελούσαν τη ραχοκοκαλιά των στελεχών της ΕΑΜικής Αντίστασης. Η εκπαιδευτική πολιτική στη μετακατοχική Ελλάδα δεν μπορούσε να ασκηθεί ερήμην αυτής της ευρύτατης συμπαγούς βάσης. ...». Μετά τη Βάρκιζα θα βρεθούν στο στόχαστρο των διωκτικών κρατικών και παρακρατικών μηχανισμών. Στα μέτρα που εφαρμόζονται προβλέπεται η «Τάχιστη εκκαθάρισις του διδασκαλικού κόσμου, δεδομένου ότι μέγα ποσοστόν των εκπαιδευτικών λειτουργών είναι αναρχικοί και αποτελούσιν τη βάσιν πάσης αναρχικής εκδηλώσεως εις την ύπαιθρον και τας πόλεις.…». Στον ΔΣΕ και στον Εθνικό Στρατό, οι δάσκαλοι έχουν σημαντική παρουσία και συμμετοχή, αφήνοντας τα σημάδια τους και σ΄ αυτές τις τελευταίες σελίδες της ταραχώδους δεκαετίας 1940-1950.