Κοινωνική περιθωριοποίηση και αποκλεισμός πρώην κρατουμένων: η συμβολή των αφηγήσεων ζωής τους

Ο κοινωνικός αποκλεισμός αποτελεί ένα ιδιαιτέρως περίπλοκο και πολυεπίπεδο φαινόμενο με προεκτάσεις σε κοινωνικό, πολιτικό, οικονομικό και πολιτισμικό επίπεδο και χαρακτηριστικά γνωρίσματα την αδυναμία ορισμού της έννοιας αυτής, που συχνά χαρακτηρίζεται από τη βιβλιογραφία ως έννοια «ορίζοντας», αλλά και τη δυσχέρεια σαφούς εννοιολογικού διαχωρισμού της από «συγγενείς» έννοιες, όπως εκείνη της φτώχειας και της κοινωνικής περιθωριοποίησης. Ούσα μια εξελισσόμενη και σπειροειδής διαδικασία που αναδύεται στη βάση ενός συνονθυλεύματος κοινωνικών μειονεκτημάτων και αρνητικών καταστάσεων, δρα ιδιαιτέρως επιβαρυντικά προς κάθε προοπτική κοινωνικής ένταξης ή ενσωμάτωσης για άτομα ή ομάδες. Από εγκληματολογικής σκοπιάς, ο κοινωνικός αποκλεισμός δύναται να λάβει τις πλέον ακραίες του διαστάσεις, ιδιαίτερα όσον αφορά στον πληθυσμό των πρώην κρατουμένων. Σκοπός της παρούσας έρευνας είναι ο εντοπισμός και η ερμηνεία των σημαντικότερων όψεων κοινωνικής περιθωριοποίησης και αποκλεισμού του εν λόγω πληθυσμού, υπό το πρίσμα των προσπαθειών του για κοινωνική επανένταξη. Ως μεθοδολογικό εργαλείο συλλογής δεδομένων επιλέχθηκε η αφηγηματική συνέντευξη, στο πλαίσιο της ποιοτικής μεθοδολογίας· για την ταξινόμηση και παρουσίαση των δεδομένων χρησιμοποιήθηκε η θεματική ανάλυση περιεχομένου. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα, προκύπτει ότι οι καταστάσεις περιθωριοποίησης και αποκλεισμού πριν, κατά τη διάρκεια και μετά τη φυλάκιση είναι ένα γεγονός, με τις όψεις που εντοπίζονται στον επίσημο και ανεπίσημο κοινωνικό έλεγχο να ξεπερνούν σε πολλές περιπτώσεις αντίστοιχες όψεις που σχετίζονται με την ύπαρξη υποστηρικτικών δικτύων· σε αρμονία με αυτά τα τελευταία διαντιδρούν και ορισμένα περιστατικά ζωής. Ακόμη, επιβεβαιώνεται η αλλιώτικη επίδραση του εγκλεισμού αλλά και της συνολικής εμπειρίας εμπλοκής με το σύστημα απονομής δικαιοσύνης –και του στίγματος που εκείνη επιφέρει– αναφορικά με την ταυτότητα και την ψυχολογική κατάσταση των πρώην κρατουμένων. Επισημαίνονται ωστόσο ορισμένες «εξαιρέσεις», στη βάση της προσωπικής διαχείρισης των δυσχερειών. Καταληκτικά, οι ιστορίες ζωής κρίνονται ως ένα κατάλληλο εργαλείο προσέγγισης που διευκολύνει τον εντοπισμό περιθωριοποιητικών και αποκλειστικών καταστάσεων ενός πληθυσμού που –όσο δυσπρόσιτος και αν φαντάζει– έχει ανάγκη ουσιαστικής έκφρασης και επικοινωνίας.