Η αναζήτηση της ελληνικότητας στο πνεύμα του Μοντερνισμού: η περίπτωση των ξενοδοχείων Ξενία

Οι διαφόρων τύπων τουριστικές εγκαταστάσεις του προγράμματος Ξενία αποτελούν το δεύτερο μεγαλύτερο πρόγραμμα δημοσίων κτηρίων στην Ιστορία του ελληνικού κράτους (μετά από το πρόγραμμα σχολικών κτηρίων 1928-1932). Τα κτήρια του προγράμματος Ξενία έχουν θεωρηθεί ορόσημο στη μεταπολεμική αρχιτεκτονική, επειδή ενσωματώνουν τις αρχές του διεθνούς Αρχιτεκτονικού Μοντερνισμού και συγχρόνως τη διαχρονική εμπειρία της τοπικής ανώνυμης αρχιτεκτονικής, σε μία δημιουργική συνομιλία στοιχείων της ελληνικότητας με το μοντέρνο κίνημα. Στην αισθητική φυσιογνωμία των κτηρίων συμμετέχουν έργα τέχνης, ζωγραφικά και γλυπτά, τα οποία φιλοτεχνήθηκαν από Έλληνες καλλιτέχνες της πρωτοπορίας της εποχής τους. Πρόκειται για έργα που δεν έχουν καταγραφεί και μελετηθεί συστηματικά έως τώρα. Σκοπός της προκείμενης εργασίας είναι η καταγραφή και μελέτη των έργων, σωζόμενων και αφανών, για τα οποία οι διαθέσιμες πληροφορίες είναι επαρκείς. Το ερευνητικό ερώτημα είναι η σημασία αυτών των έργων για την καλλιτεχνική εξέλιξη των δημιουργών τους και για την Ιστορία των Εικαστικών Τεχνών στην Ελλάδα, καθώς και η λειτουργία τους στον δημόσιο χώρο και στο πρόγραμμα Ξενία ως εγχείρημα εκπολιτιστικού τουρισμού. Η εργασία εκπονήθηκε με τη μέθοδο της μελέτης περίπτωσης και βασίστηκε στη μελέτη βιβλιογραφίας, αρχειακών πηγών, προφορικών και γραπτών μαρτυριών, αυτοψίας και απαντήσεων σε ερωτήσεις ημιδομημένων και εις βάθος συνεντεύξεων. Μελετήθηκαν συνολικά πενήντα (50) έργα τέχνης: Είκοσι οκτώ (28) εικαστικές συνθέσεις ένδεκα (11) ζωγράφων και είκοσι δύο (22) έργα τεσσάρων (4) γλυπτών. Στο σύνολο των σαράντα εννέα (49) έργων που μελετήθηκαν τα είκοσι τέσσερα (24) σώζονται, ενώ τα είκοσι έξι (26) είναι αφανή. Από τα σωζόμενα έργα τα δεκαεννέα (19) είναι ζωγραφικά και τα πέντε (5) γλυπτά. Από τα αφανή έργα, τα εννέα (9) είναι ζωγραφικά και τα είκοσι ένα (21) γλυπτά. Από τις δεκαεννέα (19) σωζόμενες ζωγραφικές συνθέσεις, οι οκτώ (8) βρίσκονται στην αρχική θέση τους, ενώ από τα πέντε (5) σωζόμενα γλυπτά μόνο ένα (1) βρίσκεται στην αρχική θέση του. Σύμφωνα με τα συμπεράσματα της εργασίας, τα έργα τέχνης στο πρόγραμμα Ξενία έχουν ιδιαίτερη σημασία για την καλλιτεχνική εξέλιξη των δημιουργών τους, καθώς και για την Ιστορία των Εικαστικών Τεχνών στην Ελλάδα, ειδικότερα για την Ιστορία της Μοντέρνας Τέχνης. Τα έργα αυτά φιλοτεχνήθηκαν στην εποχή κατά την οποία η Μοντέρνα Τέχνη αρχίζει να πυκνώνει την παρουσία της στον δημόσιο χώρο, ενταγμένη στον «καμβά» της μοντέρνας αρχιτεκτονικής των κτηρίων του προγράμματος Ξενία. Σε αναλογία με τα χαρακτηριστικά της αρχιτεκτονικής των κτηρίων στα οποία τοποθετήθηκαν, τα συγκεκριμένα έργα τέχνης είναι μοντέρνα παραπέμποντας συγχρόνως σε διαχρονικά γνωρίσματα της ελληνικής εικαστικής δημιουργίας, αναπλαισιώνοντας την έννοια της ελληνικότητας. Επίσης, συνέβαλαν στην εκπαίδευση του κοινού στη μοντέρνα τέχνη, επειδή τα κτήρια του προγράμματος Ξενία σχεδιάστηκαν για να είναι ανοικτά στις τοπικές κοινωνίες και τους επισκέπτες εκτός από τους ενοίκους τους και αποτελούν παράδειγμα της δυνατότητας του τουρισμού να λειτουργεί εκπολιτιστικά.